Partidos Políticos de Foz. 1936: A Falanxe.

 

       Foz saudando ao modo falanxistas. Fotografía facilitada por Ramón Mecía, ao que lle agradecemos a cortesía.

No mes de marzo de 1936 constituíanse en Foz tres seccións locais de tres partidos distintos; estámonos a referir a Esquerda Republicana de Foz (fundada o 17 de marzo), a Unión Republicana de Foz e Falanxe Española de Foz (estas dúas últimas constituídas o día 1 marzo).

Non existían socialistas en Foz? Si, existía unha sección local socialista, pero, a diferenza dos anteriores, fora creada ás 5 da tarde do 27 de febreiro de 1934.

Neste artigo ímonos ocupar da Falanxe Española de Foz, non por ser a primeira en fundarse, senón por ser a que máis durou, por razóns obvias; tralo golpe de xullo de 1936 as asociacións políticas contrarias ao Movemento desapareceron pola forza da vida política.

Antes do mes de marzo, data da constitución da sección local de Falanxe Española, a idea de crear algo novo, politicamente falando, que rompese cos partidos habituais xa estaba no ambiente.

A finais de febreiro de 1936, Francisco Maañón Couto asinaba no xornal Las Ribeas del Eo (1936, 22 de febreiro) un artigo que desprendía cansancio cos partidos existentes e rabia pola acción, constante no tempo, dos caciques de dereitas.

Francisco Maañón afirmaba ter votado nas eleccións dese mes aos candidatos republicanos e ter inscrito na súa papeleta a varios da dereita polo acordo existente, por ambas tendencias políticas,  para elixir ao candidato Manuel Becerra, algo que as dereitas non cumpliron. Ante esa situación, e con conseguinte enfado, Maañón afirma “Debido a todos estos juegos, en los cuales el amor al pueblo se halla ausente, se habla de constituir una organización de carácter popular para laborar por la redención y el progreso de Foz y limpieza de las costumbres públicas”. Nestas frases coidamos ver a orixe da Falanxe Focega.

E así, ese 1 de marzo de 1936, un grupo de sete persoas creaban a agrupación local de Falanxe Española. As idades destes primeiros afiliados ían entre os 18 anos, o máis novo, ata os 29 do maior e as profesións comprendíanse da seguinte maneira: Tres estudantes, dous comerciantes, un dependente de farmacia e un conserveiro. A procedencia destes fundadores circunscríbese á vila, pois seis son de Foz e un de Cangas. Todos eles salvo o seu secretario, Francisco Maañón Couto (que logo se converte no presidente desta Falanxe Focega), participarán na Guerra Civil que comeza ese ano, e, un deles, Segundo Vázquez López, morrerá nela, xunto con outros 41 homes de Foz.

Ao longo deste artigo iremos vendo os movementos na afiliación deste partido, na consciencia de que nos faltan datos. No arquivo municipal de Foz conservan a documentación relativa á Falanxe de Foz (Carpeta 1315), por desgracia tan só a relativa aos homes, pois da Sección Feminina e Seccións Infantís nada se conservou.

Os listados de afiliación conservados abarcan varios períodos: o primeiro comprende os anos 1936 e agosto de 1937. Un segundo listado que abarca entre 1936 a 1938 e un terceiro realizado no ano 1964. Rexeitamos, por estar incompleto, o listado realizado no ano 1972.

Sumando os totais chegamos á cantidade de 151 afiliados entre 1936 a 1963; claro que de aí habería que restar os falecidos en combate, os expulsados, os trasladados a outras Falanxes e os que se deron de baixa, tanto voluntaria como por falecemento. Volvemos a facer fincapé en que tan só falamos de homes, polo tanto a ese número de 151 afiliados habería que sumar as afiliadas da Sección Feminina e as Seccións Infantís da mesma organización.

No listado que abarca os anos 1936 e 1937 atopámonos con que neses dous anos afílianse un total de 132 persoas, das que 13 formaban parte nun principio dos Requetés. Lembremos que en abril de 1937 o Decreto de Unificación, emitido por Franco, unía ambas forzas (Carlistas e Falanxistas).

Vexamos a evolución dos afiliados:

Trala fundación do 1 de marzo, o seguinte proceso de afiliación ten lugar o día 3 de abril, momento no que a Falanxe de Foz alcanza os dez afiliados. Ese día afiliábanse un estudante de Foz (19 anos) e dous veciños de Cangas (un empregado de 28 e un labrador de 26 anos). No mes de maio, o día 15 en concreto, o número de membros da Falanxe de Foz dóbrase, pasando de 10 a 20 afiliados. O curioso deste segundo bloque de afiliación é que dos dez afiliados, nove son de San Acisclo. Supoñemos, pois carecemos de documentación que o acredite, que se deba ás xestións realizadas por Xoán Iglesias Rubal (O Pinguelo), de 37 anos de idade. Salvo este home, que tiña unha taberna, o resto dos afiliados son labradores, indo as súas idades entre os 19 e os 61 anos.

A finais do mes de maio, tres meses despois da súa constitución, a Falanxe Focega contaba con 21 afiliados, alcanzando o número de 35 afiliados o día 18 de xullo de 1936.

Semella un número bastante baixo de afiliados, pero, por desgraza, carecemos dos datos de afiliación do resto dos partidos políticos focegos para poder realizar unha comparativa.

Resulta innegable que o alzamento militar é a razón que condiciona o elevado número de afiliacións á Falanxe de Foz, pasando deses 35afiliados antes do golpe aos 85 a finais de 1936. En 1937 o número de afiliados non alcanza as cotas do ano anterior, quedando nun total de 47 afiliados. Falanxe Focega contaba a finais de 1937 cun total de 132 afiliados, cuxa distribución parroquial era a seguinte: Foz (70 afiliados), á que seguen Cangas e Vilaronte con 14 afiliados cada unha delas; San Acisclo, 13; San Martiño, 11; Santa Cilla, 5; Nois, 3 e Fazouro 1 afiliado, lembremos que dun dos afiliados descoñecemos a parroquia de procedencia.

Se lemos a prensa do momento comprobaremos como Falanxe Focega é tremendamente activa, organizando misas en honra dos caídos ou exaltación do Caudillo; organizando manifestacións pola toma de poboacións en mans dos republicanos; organizando recadacións de cartos, roupa, xoias ou comestibles para a fronte bélica; participando en reunións con outras agrupacións falanxistas provinciais, a nivel galego e do resto do Estado.

Toda esta ampla actividade levaríanos a pensar que contaba con gran respaldo na poboación local, pero esta afirmación non se corresponde co número de afiliacións. Se entre 1936 e 1937 chegaban aos 132, en 1938 tan só se afilian catro persoas e, en 1939, tan só rexistramos un afiliado. Este mesmo número de afiliados, un, é o que nos atopamos para os anos 1940,1941,1945,1950, 1957,1958,1959, 1960 e 1961.

Rematamos estas anotacións co ano 1963 onde aparecen 5 afiliados, o que nos dá un total de 151 afiliados, dos que habería que descontar os falecidos en combate, por enfermidades, expulsados, trasladados ou que pediran a baixa.

Deses 151 afiliados descoñecemos a parroquia de orixe dun deles e do resto sabemos que Foz tivo 85 afiliados, Cangas 16,Vilaronte e San Acisclo 14 cada unha delas, San Martiño 11, Santa Cilla 6, Nois  3, Fazouro 2 e Cordido cero.

Se miramos por profesións vemos que 

PROFESIÓNS AFILIADOS FALANXE
Canteiro	1	Sacerdote	3
Carpinteiro Ribeira	1	Zapateiro	3
Garda civil	1	Chofer	4
Mamposteiro	1	Madeireiro	4
Mecánico	1	Armador	5
Médico	1	Xastre	5
Militar	1	Fogueiro	6
Obreiro	1	Mestre	6
Taberneiro	1	Industrial	7
Veterinario	1	Mariñeiro	7
Viaxante	1	Carpinteiro	9
Conservas	2	Comerciante	9
Electricista	2	Empregado	11
Farmacéutico	2	Estudante	15
Funcionario	2	Labrador	32
Propietario	3	TOTAIS	151

 

A Sección Infantil de Falanxe: Balillas ou Frechas.

Sabemos que existían, polo menos dende o 1936, pois no xornal El Pueblo Gallego (1936, 12 de setembro) dábasenos conta do acto de reentronización dos crucifixos nas escolas, interésanos porque afirma que camiñaban, en procesión cívica, os nenos das escolas, acompañados dos seus mestres, “de los balillas y falangistas de la villa”; polo tanto xa tiñan creadas as seccións infantís. A citada procesión ía encabezada polo coadxutor de Foz, o señor Paz, quen portaba o santo Cristo “custodiado por los falangistas”, ademais das autoridades. Resulta interesante o que nos di a continuación “La Sección Femenina de Falange hicieron su primera salida pública, formando también en la comitiva”.

En xaneiro de 1937 era nomeado Martín Maañón como xefe da sección de Balillas de Foz.

        Sección Feminina da Falanxe Focega. Fotografía do libro “Foz, a xanela aos nosos devanceiros”, p.237.

Da Sección Feminina da Falanxe Focega, a pesar de non conservar datos no arquivo municipal de Foz(eu prefiro dicir que polo de agora non apareceron, por si aparecen  posteriormente) podemos apuntar algúns datos procedentes da prensa.

Viámolas saír publicamente en manifestación a favor da reentronización dos crucifixos nas escolas no mes de setembro de 1936. Un mes despois, a delegación de prensa e propaganda da F.E. de Foz, (ou sexa Ramón Salgado Toimil, que se afiliara a Falanxe o 27 de xuño de 1936) dábanos conta da existencia dun taller de costura da Sección Feminina, instalado “en una amplia sala del cuartel de Falange – una vieja casona señorial cuyas estancias antes silenciosas son hoy actividad juventud y fervor patriótico – han montado su obrador para nuestros milicianos y soldados las obrerillas focenses de nuestra sección femenina”(El Progreso de Lugo. 1936, 18 de novembro). Esa vella casona á que se refire o articulista non é outra que a vella aduana de Foz; así nolo di a prensa “por iniciativa del secretario de las JONS, Paco Mañón Couto, se ha improvisado en el local de la Aduana un taller de confección de prendas de abrigo”(El ideal Gallego. 1936, 7 de outubro). Pola nosa banda, coidamos que esa vella casona mencionada é a casa do matrimonio Martínez Otero, pero, agardando máis datos que o confirmen preferimos manter o silencio.

Dese taller de costura saían para a fronte bélica, no mes de decembro de 1936, un total de 100 camisas, outros cen calzóns e oitenta xerseis. Ademais diso, nese mesmo mes contaban organizar no local de Falanxe un comedor infantil, algo que terá lugar na Noiteboa de 1936, sendo coñecido como “Socorro de Invierno”, dando de comer a 150 nenos e nenas do Foz máis necesitado.

A Sección Feminina neses anos de 1936 e 37 estaba presidida por Ramona Docampo

Outras organizacións femininas existentes en Foz eran as Margaritas (sección infantil feminina dos Requetés) e as “Mujeres al servicio de España”. Estas últimas, vinculadas á Falanxe, tiñan como labor esencial a costura e bordado de prendas que, posteriormente, se destinarían á fronte de combate ou aos hospitais.

Esta última organización tiña representación en tódalas parroquias focegas, e así vemos que, en febreiro de 1937, estaba composta por 58 mulleres distribuídas da seguinte maneira: Cangas, 8. Cordido, 7. Fazouro, 4. Foz, 8. Nois, 7. San Acisclo, 4. San Martiño, 10. Santa Cilla, 8 e Vilaronte 2.

Como pago a tódalas actividades e recadacións realizadas pola Falanxe Focega, seccións masculina e feminina, recibiron, en 1939, “el honor de participar en el traslado de las cenizas del glorioso fundador José Antonio. El jefe local, Francisco Maañón, formó parte de la representación de Lugo que hizo relevo en la provincia de Cuenca y con las mujeres de la Sección Femenina de la organziación lucense fueron a Madrid y al Escorial las camaradas Piedad Leitón y Maruja Villares” (Vallibria.1939, 9 decembro).

Rematamos aquí esta primeira aproximación á Falanxe Focega quedándonos por estudar, e publicar, as actividades que organizaron no Foz de 1936 a 1939; pero iso xa é outra historia.

 

AS CASAS BARATAS DE FOZ.

 

       Grupo Ramón Arias. Arquivo Dixital do Concello de Foz. Fondo Antón Ares.

A falla de vivenda social, aquela que é asumible aos que non poden acceder á do mercado libre polos exorbitados prezos desta, é un tema recorrente na prensa, tanto como preocupante.

Neste artigo imos ir ata un período no que en Foz escaseaba a vivenda e veremos como a acción combinada do concello de Foz coas administracións nacionais e provinciais permitirá a construción de 121 vivendas sociais que deron acollida a máis de 484 persoas.

Estámonos a referir a eses tres grupos de vivendas sociais concibidas na década dos corenta, construídas e entregadas a finais da dos 50, a lo menos dous grupos, pois o terceiro será entregado na década dos 70.

Estes grupos recibirán os nomes dos camaradas falanxistas caídos en combate  durante a Guerra Civil. Así vemos como o primeiro deles, composto por 51 casas, recibe o nome de Ramón Arias Otero(ebanista, afiliado á Falanxe o 09/08/1936 con 20 anos); o seguinte en ser entregado, composto por 20 casas, recibe o nome de Segundo Vázquez López (comerciante, afiliado o 01/05/1936 con 27 anos) e o terceiro, de 50 pisos, levará o nome de Cándido Fanego López-Leitón (Chofer, afiliado o 15/05/1936 con 25 anos).

Ramón Arias Otero falecía en 1938, xunto con outros 700 compañeiros, no afundimento do cruceiro Baleares e Cándido Fanego López-Leitón atópase coa morte a principios de novembro dese ano nos combates de Serós (Lleida). Destes dous homes non se puido recuperar o seu corpo quedando o de Ramón nas augas murcianas, fronte ao cabo de Palos, e o de Cándido nos montes fríos de Lleida.

O que si se puido recuperar, e traelo a Foz para ser soterrado, é o de Segundo Vázquez López, que falecía a principios de marzo de 1938 na fronte de Teruel; é o único destes tres que descansa en Foz.

No proxecto orixinal de vivenda pública, financiado polo estado franquista, pretendíase primar aos que loitaran na guerra (polo bando dos golpistas), aos menos favorecidos economicamente e ás familias numerosas. Neste senso, o día 1 de agosto de 1941, o Estado aprobaba a lei de protección de familias numerosas, pois “solamente los pueblos de familias fecundas pueden extender la raza  por el mundo, crear y sostener imperios” (Boletín Oficial da Provincia de Lugo. 1941,13 de setembro). Segundo esta lei as familias numerosas tiñan unha serie de vantaxes, tanto económicas como de acceso a postos laborais, pero traémola aquí porque tamén  tiñan prioridade na “concesión de casas baratas, económicas y viviendas protegidas”; por esta razón se contempla, nun principio, que as familias destinatarias desas casas sindicais a construír en Foz sexan tan só familias numerosas, algo que non se levou a cabo xa que moitos dos beneficiados eran familias con dous fillos.

Estes grupos de vivendas sindicais están cofinanciados. O primeiro (Ramón Arias) polo Estado, o concello, o Pósito de pescadores e as familias mariñeiras beneficiadas, que aboarían unha cota mensual. O segundo deles (Segundo Vázquez) polo Estado, o Concello e polas familias que nelas residisen, que tamén aportarían cota mensual. Este tipo de confinanciación é a que se repite no terceiro dos grupos.

O concello de Foz tiña que conseguir os terreos necesarios para poder levantar ambos grupos e, posteriormente, doalos á Obra Sindical do Fogar, que sería a encargada de financiar a construción.

Para levar a cabo esta labor o concello debe de expropiar os terreos necesarios, situados todos eles no lugar coñecido como Veiga de Lourido.

Un decreto gobernamental de 1941 outorgáballe potestade tanto ás Deputacións como aos concellos para levar a cabo as expropiacións e a posterior doazón ao Instituto Nacional de Vivenda, encargado da obra. Ao ano seguinte (1942) o delegado provincial de Sindicatos de Lugo remitíalle á Xefatura do Instituto Nacional da Vivenda a proposta da “construcción de un Grupo de viviendas protegidas, destinadas a los camaradas del Pósito de Pescadores de la villa de Foz”. Aínda que tan só menciona un dos grupos, na referida proposta, compréndese a construción do grupo de casas para mariñeiros (Ramón Arias) e para empregados (Segundo Vázquez).

Os tres proxectos urbanísticos variaron a concepción das casas a construír, pasando dun formado por 51 casas unifamiliares independentes unhas das outras, e con terreo todo ao seu arredor, a outro formado por 20 casas unifamiliares pegadas unhas a outras e con terreo na parte traseira, cos frontais dando a unha praza; para rematar nun terceiro formado por 50 vivendas divididas en 7 bloques con seis pisos en cada un deles e un con oito.

Comezan as expropiacións.

O grupo Ramón Arias abarcaba un total de 377 áreas con 43 centiáreas e para o de Segundo Vázquez  necesitábanse 208 áreas e 19 centiáreas.

A taxación dos terreos a expropiar, realizada polo perito Pedro Alonso Maañón, tivo resultados ben distintos. No grupo Segundo Vázquez, todos os donos dos terreos a expropiar aceptan o prezo dado polo perito, algo que non sucede no grupo Ramón Arias onde, algo máis da metade dos propietarios, rexeitan a oferta.

Unha nova taxación porá de acordo a todos os propietarios, pero iso non quere dicir que todos os problemas estivesen resoltos, pois dous dos propietarios non vivían en Foz; trátase dos irmáns Becerra que residían en Bos Aires e de María Luisa Chao Couto, en Ávila.

No primeiro dos casos, o dos irmáns Becerra, o concello emprega o mesmo sistema que utilizara cos herdeiros de Bolaño e Núñez, tamén residentes en Bos Aires. Con motivo da construción do edificio do novo mercado de abastos e ante a non contestación por parte dos afectados, o perito taxador deste caso (Roberto Lage) impón o prezo sobre a propiedade a ocupar sen que nin os propietarios, nin os seus herdeiros puidesen protestar. No caso dos herdeiros de Xosé Ramón Becerra acontece o mesmo, estipulando o perito un prezo de 1.162,45 pesetas por esa finca.

O caso de Luisa Chao foi máis sinxelo, chegou con aumentar o período de reclamación.

Unha vez solucionado o problema destes dous posuidores quedaba por arranxar outro, de maiores proporcións, tanto en tamaño, en número de herdades como polo poder económico do propietario; tratábase da Fundación Martínez Otero, a quen lle pertencía case o 25% dos terreos a expropiar (143 áreas e 43 centiáreas, cun custo de 54.742,80 pesetas).

A Corporación Municipal en atención ao ditame do arquitecto, segundo o cal os terreos da Fundación eran os máis axeitados para levar a cabo a construción das vivendas, acepta a cantidade fixada, así como pagar a contribución e o compromiso de construír as vivendas nun prazo de tempo prudencial.

          Grupo Segundo Vázquez. Arquivo Dixital do Concello de Foz. Fondo Antón Ares.

O día 25 de outubro de 1944, os albaceas da Fundación Martínez Otero outorgaban escritura de venda, ante o notario de Ferreira (Melchor Egerique), despois de recibir a cantidade de 56.385,13 pesetas, que serían abonadas da seguinte maneira: 25.000 polo concello, 16.912,06 polo recadador Ramón Fernández e 14.472,37 polo Pósito de Pescadores.

Unha vez que quedou solucionado o problema coa Fundación a Corporación acordaba a confección dun presuposto municipal extraordinario “por importe de 472.000 pesetas para atender a los gastos de expropiación de terrenos para Viviendas protegidas, Casa Consistorial y Juzgado comarcal, Grupo escolar y otras obras de saneamiento, urbanización y vías públicas que en la parte de ingresos se ha de dotar con el presupuesto de 1944 y las subvenciones concedidas por el Estado para el pago de la cuotas iniciales de dichas obras y a medio de empréstito por importe de 250.000 pesetas” (Boletín Oficial da Provincia de Lugo. 1945, 9 de maio).

O grupo residencial Ramón Arias, do cal era responsable o arquitecto Ruperto Sánchez Núñez, tiña un presuposto de 1.412.911,72 pesetas e un prazo de construción dun ano. A primeira poxa pública, realizada en 1946, quedou deserta debendo aumentar o presuposto ata os 2.249.518,83 pesetas e un prazo de construción de dezaoito meses, unha vez iniciadas as obras. En marzo de 1947 facíase con estas obras o contratista Anxo Zubizarreta Olavarría (o mesmo que realiza as obras do tren da costa e a ponte na desembocadura do río Ouro).

A medida que o grupo Ramón Arias tomaba forma tamén o facía o grupo de vivendas Segundo Vázquez.

Este estaría composto por 20 vivendas ademais das “oficinas del Ayuntamiento, Correos, Telégrafos, Falange y Sindicatos; el cuartel dela Guardia Civil, Grupo Escolar y ocho viviendas para maestros”, novamente, entre o proxecto inicial e o resultado final hai moitas diferencias. A extensión dos terreos a expropiar, pagados a 5 pesetas m², era de 208 áreas e 19 centiáreas, ascendendo o prezo á cantidade de 59.735,50 pesetas.

Se no grupo Ramón Arias as casas ían destinadas a persoas vinculadas co mar (mariñeiros e armadores) no grupo Segundo Vázquez dividíanse da seguinte maneira: 2 para obreiros industriais, 6 para pensionistas e as 12 restantes para funcionarios; “este tipo de vivienda constrará de planta baja y un piso. La planta baja quedará subdividida en cocina, comedor y habitaciones; en el piso cuatro habitaciones y cuarto de baño”, pero ao final non foron repartidas da maneira concibida orixinalmente.

O presuposto deste segundo grupo de vivendas sociais alcanzaba o valor de 35.000 pesetas por cada casa construída, que multiplicado poro 20 unidades daba unha cantidade de 700.000, ao que habería que sumar as 59.735,50 pesetas pagadas pola compra do terreo e o custo que tivese a urbanización (rúas, beira rúas, sumidoiros, subministro de auga e luz). Este proxecto construtivo, segundo lemos na documentación, éralle encargado ao arquitecto Ruperto Sánchez. Na prensa de 1958 informábase que o presuposto deste segundo grupo de vivendas sociais alcanzara a cantidade de 1.767.675 pesetas.

Entre o 28 e 29 de novembro de 1947 o alcalde focego, Francisco Maañón, asistía en Lugo á firma da escritura de construción dos dous grupos de vivendas protexidas. O grupo Segundo Vázquez puido ter nacido de maneira moi distinta á que o coñecemos pois o alcalde coidaba que era mellor que esas 20 casas “no sean emplazados alrededor de la Plaza monumental como fueron proyectadas ya que desdecirían en un futuro próximo de la grandiosidad de la misma, opinando que si no hay entorpecimiento alguno en la realización de las obras, dichas viviendas deben ser emplazadas más abajo cerca de las de los Pescadores”. Idea que non se levou a cabo, como tampouco se levou a de construír nesa mesma praza entorno á que se levantaron as 20 vivendas sociais o novo consistorio. Esta idea, do ano 1971, tampouco tivo calado, máis ben oposición.

Si as obras de Ramón Arias comezaron en 1947 non será ata maio de 1956 cando os beneficiados (os novos propietarios) delas teñan que acudir a Lugo a realizar o ingreso na cartilla de aforro dunha cantidade equivalente ao 16% do valor da casa.

No mes de xullo do ano 1957 a prensa dábanos conta do custo total da urbanización Ramón Arias, que ascendía á cantidade de 4.554.379,98 pesetas, correspondéndolle aos novos propietarios pagar unha cota mensual de 163 ou 133 pesetas, dependendo do tamaño e do número de habitacións da casa que lle tocase; esa cota mensual tería unha duración de 40 anos.

O día 21 de xullo de 1957, a iso das once da mañá, chegaba a Foz o Gobernador Civil e Xefe do Movemento, Henrique Otero Aenlle, para facer entrega das casas do grupo Ramón Arias.

Un nove de agosto de 1959, dous anos despois da entrega de chaves do grupo de vivendas Ramón Arias, o gobernador Otero Aenlle volvía a Foz, acompañado do presidente da Deputación, autoridades do Movemento e alcaldes da costa de Lugo, para realizar a entrega das casas do grupo Segundo Vázquez.

O terceiro grupo de vivendas sindicais, denominado Cándido Fanego, como os anteriores, comézase a fraguar a finais da década dos anos corenta, pero a súa construción, e posterior entrega, irase dilatando ao longo do tempo.

Este terceiro proxecto, como os anteriores, sofre cambios, pois das 29 vivendas que pensaban construír en 1948 pásase a un total de 50 pisos. Tamén, como nos dous anteriores, no proxecto inicial figuraba a construción dunha Policlínica, unha Casa Sindical Comarcal e o Fogar do Produtor, que como nos proxectos anteriores, non pasaron do papel.

En 1951 o concello cedía á Delegación Nacional de Sindicatos de Obra Sindical del Fogar os terreos necesarios para esta nova obra. Dous anos despois, 1953, dende o concello instábase á mesma Delegación que axilizase os trámites para comezar as obras, pero non será ata o ano 1961 cando se retome a idea.

No concello, presidido este por Beltrán Veiga, recibíranse 62 solicitudes de familias focegas que non tiñan casa á que poder trasladarse, quedando obrigados a vivir cos seus maiores.

En 1963 comezan dende o concello a traballar, de novo, na cesión dos terreos necesarios ao Instituto Nacional da Vivenda para a construción deste novo grupo.

Trátase dun total de 6.440 m² situados todos eles na Veiga de Lourido “en donde llaman Espiño y Restreva”, alcanzado a cantidade de 565.000 pesetas o pago da expropiación.

A finais do ano 1968 poxábase polas obras de construción das 50 vivendas, das que era arquitecto Manuel Cortón Díaz. “el presupuesto de subasta, asciende a once millones cuatrocientas cuarenta y dos mil una peseta y veinticinto céntimos. El plazo de ejecución de dichas obras es de dieciocho meses” (Boletín Oficial da Provincia de Lugo. 1968, 6 de decembro).

En 1970 as obras destas vivendas eran adxudicadas á empresa Padín, de Pontevedra, á que se lle outorga un prazo de dous anos para rematar as obras.

Este terceiro grupo estaba formado por 50 pisos de catro dormitorios e cunha superficie construída de 92 m² cada un deles.

Como  posuímos máis información de cada un destes tres grupos de vivendas sociais agardamos poder volver a eles en posteriores artigos.

 

Entrega títulos de propiedade das casas do grupo Segundo Vázquez.

El Progreso de Lugo. 1959, 11 de agosto.

 

 

 

 

 

O ACTUAL CONCELLO DE FOZ. AS ANTIGAS XURISDICIÓNS

 

Na actualidade o concello de Foz está formado por nove parroquias: Cangas, Cordido, Fazouro, Foz, Nois, San Acisclo (do Valadouro), San Martiño (de Mondoñedo), Santa Cilla (do Valadouro) e Vilaronte; pero non sempre foi así.

En 1972 (El Progreso de Lugo. 9 de xuño) Suso Fernández escribía un artigo louvando a Vilaronte; entre todo o relatado menciona que esta parroquia “hace muchísimos años, que fue cabeza de municipio”; non lle faltaba razón ningunha.

O anterior cronista baseábase para levar a cabo esta afirmación na existencia dun “viejo armario de castaño que hace poco tiempo se conservaba en la Casa Consistorial tenía unas letras en la parte alta de su frente que decían: Ayuntamiento de Villaronte”.

Gracias a esta afirmación comprobamos como se conservou material dos desaparecidos concellos de Nois e Vilaronte nas oficinas do novo, e máis extenso, concello de Foz, o que nos fai pensar que nun principio a documentación relativa a eses concellos tamén se custodiou nas dependencias do novo concello de Foz. Hoxe en día  non existe información relativa ao funcionamento, pagos, taxas ou licenzas de construción dos concellos desaparecidos.

Vexamos agora como se crea o actual concello de Foz e as transformacións que vai experimentando ata converterse no que é actualmente.

Fagamos un pouco de historia.

Trala morte do rei Fernando VII ten lugar a primeira guerra carlista. Os defensores da lei sálica (que impedía reinar ás mulleres) apoiaron a figura do irmán de Fernando VII, Carlos María Isidro de Borbón, como lexítimo sucesor á coroa (recibindo o nome de carlistas); mentres que a raíña viúva, María Cristina de Borbón, apoiándose nos liberais, quería manter a coroa para a súa filla, Sabela II.

Neste contexto bélico (Primeira Guerra Carlista. 1833-1840) e para acabar coa parroquia, moi dependente da igrexa e da figura do párroco, moitos deles vinculados ou partidarios dos carlistas, o goberno decide (entre 1836-1840) levar a cabo unha reforma municipal na que a Provincia tivese un papel fundamental e por debaixo dela os concellos, deixando relegada a un plano case insignificante á parroquia.

María Cristina de Borbón encoméndalle a misión de crear un novo mapa provincial e municipal a Francisco Cea Bermúdez e este ao seu secretario de estado de Fomento, Xavier de Burgos, que, cunha circular do mes de novembro de 1833, baseado nun proxecto anterior de 1822, crea un novo estado centralizado formado por 49 provincias. Desta relación desaparecen as antigas provincias de Tui, Betanzos, Santiago ou Mondoñedo, formando parte esta última dunha moito máis extensa provincia de Lugo.

Como neste artigo do que imos a falar é do xurdimento do novo concello de Foz deixaremos aparcada a reforma provincial de Xavier de Burgos e os fundamentos que a sostiveron.

En Galicia, no ano 1836, teñen lugar as reformas municipais nas provincias de Coruña, Pontevedra e Ourense; a de Lugo deberá agardar ata 1840 por non reunir os requisitos necesarios o plan presentado en 1836.

Para levar a cabo o novo mapa municipal búscase unha entidade preexistente na que fundamentar esa nova creación, elixindo para esa labor á antiga xurisdición. Era esta o territorio dependente dun xuíz, que á súa vez dependía dun poder real, eclesiástico ou particular.

O actual concello de Foz estaba formado por tres xurisdicións e un coto. Este último era o de Ferreiravella, dependente da familia Moscoso e creado a finais do século XVI. Nel, o membro principal desa familia era o encargado de nomear xuíz, alguacil ou sarxento, ademais de ser a persoa que percibía os distintos impostos pagados polos seus vasalos.

As tres xurisdicións existentes eran: a de Nois (formada polas parroquias de Cangas, Cordido, Fazouro, Moucide, Nois e durante uns meses a parroquia de Burela) e a de Foz (parroquias de Foz, San Acisclo e Santa Cilla). Estas dúas dependían do bispado de Mondoñedo, sendo o bispo o encargado de nomear os cargos mencionados.

A xurisdición de Vilaronte (formada por esta parroquia, a de San Martiño e Oirán) dependía da familia “de la Barrera”, en concreto do rexedor vitalicio de Santiago de Compostela Francisco Andrés de la Barrera, aínda que este poder o rexentaban na xurisdición seus irmáns, Antón e, posteriormente, Brais de la Barrera, que residía no seu pazo de Vilaxuane.

Así vemos como en 1835 (Boletín Oficial de Provincia de Lugo. 1835,10 de maio) e, nun documento onde se menciona que a antiga provincia de Mondoñedo debe de abonar 5.164 reais con 24 marabedís, custo do envío dos deputados ás Cortes, o pago queda divido da seguinte maneira: A xurisdición de Foz, 115. A de Vilaronte e San Martiño 87. O coto de Ferreiravella 20. A xurisdición de Nois 140 e o coto de Burela 31 reais respectivamente.

Nese mesmo ano o Boletín Oficial da Provincia de Lugo publicaba unha relación dos concellos establecidos nesa provincia, de acordo co Real Decreto de 23 de xullo de 1835, figurando os de Alfoz do Castro Douro, Barreiros, Cabarcos, Foz, Galdo, Miranda, Mondoñedo, Nois, Portocelo, Ribadeo, Ritorto, San Cibrao, Terra Cha do Valadouro, Val de Lourenzá, Vilanova de Lourenzá, Vilaronte e Viveiro.

Os cambios na provincia de Lugo teñen lugar a partir de 1840 e non en 1836, como acontecera no resto de Galicia. No Boletín Oficial da Provincia de Lugo (1840, 18 de outubro) podemos ler “Artículo 3º. Quedan suprimidos y se disolverán: En el partido de Mondoñedo los ayuntamientos de Orrea, Valle de Lorenzana, Alfoz de Castro de Oro, Villarente, Nois y Villaronte”.

Se consultamos a relación de parroquias e almas publicada no Boletín Oficial de Provincia de Lugo (1841 ,25 de novembro)  veremos que o concello de Foz tiña un total de 7.461 almas, pero que estaba formado por dez parroquias; era esta a de Moucide que permaneceu un tempo maior adscrita ao concello de Foz en comparación coas parroquias de Oirán e Burela, que desapareceron enseguida deste novo concello xurdido.

Podemos saber algo máis dos alcaldes daquelas xurisdicións de Foz, Vilaronte e Nois?

Si, podemos saber, pero a busca vai ser bastante complexa. Para ver os pagos das sisas de augardente, viños ou carne; para coñecer os nomes dos capataces que arranxan camiños ou ver licenzas de edificacións de novas casas debemos de recorrer a unha lectura dos protocolos notariais relativos a esas antigas xurisdicións.

Neste artigo imos mencionar, moi brevemente, os alcaldes que puidemos atopar nos protocolos notariais que temos consultados.

Alcaldes da Xurisdición de Nois.

Se consultamos os protocolos notariais, que podemos atopar no Arquivo Histórico Provincial de Lugo, atoparémonos cos nomes dalgúns dos alcaldes deste concello.

En 1823 Manuel Rodríguez, de Fazouro, argumentaba que o seu veciño, Xián Díaz “acudió con pedimento en los veinte de junio de mil ochocientos veinte ante el alcalde constitucional de San Julian de Nois, don Luis Jose Solveyra de Estoa” (A.H.P.Lugo.1823, 16 de xuño. Fol. 15. Escribán Alonso Samaniego. Sig.6319-7).

En 1827 e 1828 vemos como Xoán Cao de Cordido aparece como “alcalde real y justicia ordinaria” da xurisdición de Nois.

Deste alcalde xurisdicional de Nois sabemos que en decembro de 1827 queixábase porque “en los meses de Julio y Agosto del año corriente subministrò a las partidas de la Coluna mobil destacadas en los puntos de Cangas y el coto de Santa Maria de Burela, agregado en aquella epoca a este juzgado,  quinientas noventa y siete raciones de pan, segun constan de los recibos que en su poder obran, dados por los comandantes de dichas partidas y para conseguir su abono en la Yntendencia General”. Este documento era unha carta de poder a favor de don Cirilo Díaz Gómez para que puidese realizar, no seu nome, todas as xestións necesarias para o abono desas racións que se lle debían (A.H.P.Lugo.1827, 13 de decembro. Fol. 41. Escribán Xoán Antón Millán. Sig.6217-1).

Nese mesmo ano de 1827 vemos preiteando ao párroco de Cangas, Fruto Xosé Sarceda, con Xosé Cao de Cordido, sobre un prado “que este lleba contiguo al terreno del yglesario, en el sitio que denominan Cal Vella, por derivación de su tio, Francisco Cao de Cordido, anterior cura que fue de esta feligresia”. Isto fainos pensar que Xoán e Xosé sexan irmáns e sobriños do anterior párroco de Cangas.

Para o ano 1829 aparece Domingo Méndez como “alcalde real por su Magestad”.  En 1828 aparece como dono dun terreo sito no lugar do Muro Novo de Cangas, polo tanto era veciño dela ou ben, simplemente, tiña propiedades nesa parroquia (A.H.P.Lugo.1828, 24 de decembro. Fol. 100. Escribán Xoán Antón Millán. Sig.6217-2).

Dous anos despois, en 1831, atopámonos como alcalde de Nois, nomeado polo rei, con Xosé do Río. Tamén dous anos despois, en 1833, rexentaba o cargo de alcalde desta xurisdición Francisco de Mon. Este home tamén posuía propiedades en Cangas, máis concretamente no lugar coñecido como Zardanela; pero iso non quere dicir que fose veciño de Cangas. En 1828 atopámonos con  Francisco de Mon, veciño de Santa Cilla, que afirmaba que en 1828 atopábase “sirviendo la alcaldia de su cargo”. Esa alcaldía, por ser veciño de Santa Cilla, tan só podía ser a de Foz, polo tanto ou ben existen dúas persoas (unha en Cangas e outra en Santa Cilla) co mesmo nome e apelidos; ou ben primeiro foi alcalde xurisdicional de Foz (en 1828) e, posteriormente, da de Nois (1833) (A.H.P.Lugo.1828, 26 de decembro. Fol. 102. Escribán Xoán Antón Millán. Sig.6217-2).

Para o ano 1834 vemos ocupando o cargo de alcalde de Nois a Xoán García, sendo substituído, en 1835, por Nicolao Díaz e, dous anos despois, en 1837, aparece como alcalde  Agostiño Díaz.

Xurisdición  de Vilaronte.

Desta, polo de agora, tan só contamos con tres referencias:

Unha, de 1826, na que podemos ler que ante “su merced Don Elias Fernandez, alcalde real y justicia ordinaria”, refírese á Vilaronte, que é onde ten lugar o acto (A.H.P.Lugo.1826, 22 de decembro. Fol. 44. Escribán Alonso Samaniego. Sig.6319-6).

Segunda, de 1828, aparece como alcalde real e xustiza ordinaria o veciño de Vilaronte, don Antón de Candia e Gayoso(A.H.P.Lugo.1828, 8 de novembro. Fol. 76. Escribán Xoán Antón Millán. Sig. 6217-2).

Na terceira, que data do ano 1839, é onde nos atopamos con “su merced don Jose Lopez de Castro, alcalde Constitucional del mismo” (A.H.P.Lugo.1839, 2 de xaneiro. Fol. 1. Escribán Xoán Antón Millán. Sig. 07298-38). Dous anos antes, e na lista de electores desa parroquia, figura este home compartindo categoría con Xosé Alonso Ramos, Xosé Corral, Alexandre Piñeiro, Alexandre Couto e Salvador Pardo e Romero, prior de San Martiño.

No ano 1890 aparecían como concelleiros de Foz Ramón López de Castro, de Vilaronte, do barrio da Igrexa, e Xoán López de Castro, como ex-concelleiro, de Vilaronte e residente na Espiñeira.

Xurisdición  de Foz.

As actas do concello de Foz comezan, polo menos as que se gardan no arquivo municipal de Foz, aló polo ano 1856, polo tanto baixo un concello unificado.

A consulta dos protocolos notariais deu como resultado que no ano 1825, e no lugar da Penas de Foz, aparecía como alcalde territorial, Xosé Díaz de Cancio, acompañado do seu síndico xeneral, Manuel Alonso Regueiriña, sacando a pública poxa “la producion de la citada Junquera de Villajuane a la que hicieron diferentes posturas varios de los naturales, y siendo la mas ventajosa la de do Juan Bolaño, de esta vecindad” (A.H.P.Lugo.1825, 5 de xuño. Fol. 21. Escribán Alonso Samaniego. Sig.6319-5).

Para o ano seguinte, 1826, localizamos a Antón Rodríguez, veciño da parroquia de Foz, como “alcalde Real y Justicia ordinaria en la misma” (A.H.P.Lugo.1827, 16 de decembro. Fol.45. Escribán Xoán Antón Millán. Sig.6217-1). 

Ao ano seguinte, en 1827, vemos como Francisco González Maañón exercía de “alcalde real y justicia hordinaria” (A.H.P.Lugo.1827, 14 de xaneiro. Fol. 1. Escribán Alonso Samaniego. Sig.6319-7).  A este substitúeo en 1828 Francisco de Mon, veciño de Santa Cilla; sendo substituído no cargo ao ano seguinte por Xosé Antón Legaspi. Deste último sabemos que en 1825 era veciño da parroquia de Santa Cilla, mentres que seu irmán, Pedro Antón Legaspi o era de Cangas, onde exercía de escribán.

Para o ano 1833 ocupaba o cargo Manuel Liñares e en 1835 Francisco Maañón. Este home nacera cos nomes de Francisco Tomás Silvestre González Maañón un 29 de decembro de 1780 na barrio de Marzán. En 1818 era capitán da compañía de milicias de Foz, unha das compañías que conformaban a alarma de Vilaronte, capitaneada esta por Andrés Maseda Candia.

En 1840 correspondeulle a Antón Salgado, como alcalde de Foz, enviar a seguinte carta “Excelentísimo señor. Animado este ayuntamiento de los sentimientos que  que le acompañan en favor de la Libertad de la Patria, Constitución de 1837, Isabel II y cuanto las Juntas gubernativas Provisionales que acaban de instalarse en todo el Reino determinen; ofrece decididamente obedecer a la Junta Gubernativa de esta Provincia y hacer cumplir cuanto por ella sea mandado. Así lo acordaron en sesión extraordinaria” (Boletín Oficial da Provincia de Lugo. 1840, 22 de setembro). Era secretario do concello nese momento Ramón María Pedreira.

Rematamos esta relación de alcaldes con Félix Guerra, que ocupaba o cargo en 1836 e con Xosé Andrés Serantes e Mon, veciño de San Acisclo, que ocupaba o cargo en 1837.

Sobre estas antigas xurisdicións naceron os novos concellos de Foz, Nois e Vilaronte que, posteriormente, acabarán unificándose nun único municipio, o actual concello de Foz.