BOTES: CENTENARIO DA MORTE DUN INDUSTRIAL FOCEGO.

 

Antón López (Botes) e Pilar Veiga. Fotografías,  fondo particular do autor.

Quen falará de nosoutros cando levemos cen anos mortos? Probablemente ninguén e será nese mesmo momento cando estaremos, totalmente, mortos. A morte total é cando de nós non queda ningunha lembranza, é, cando desaparecemos completamente.

Para continuar vivos, cen anos despois do noso pasamento, debemos de deixar unha fonda pegada na memoria colectiva, que será a que nos lembre.

Hoxe ímonos lembrar de Antón López Castiñeira, que, con ese nome veu ao mundo aínda que o pobo de Foz o bautizou como “Botes”, non era este un nome orixinal senón herdado de seu  pai; permitídeme ir un pouco máis atrás no tempo, ata o 26 de febreiro de 1816, para asistir, no barrio de Vilaxoane, ao matrimonio de Fernando López Ramallada e Micaela Manuela Maseda.

Este matrimonio traerá a Foz cinco fillos, interesándonos o terceiro deles, Xosé María López Maseda, nado o 24 de novembro de 1821, que será o primeiro dos “Botes”. O alcume que recibe non só o bautiza a el senón que tamén a toda a súa familia que pasarán a ser coñecidos co nome de pía e o apelativo “de Botes”.

Xosé María López Maseda pasou a ser coñecido por todos como Botes, tanto é así que en correspondencia oficial empregábase o alcume en vez do nome de pía. No Arquivo Diocesano de Mondoñedo custódiase unha carta, do 12 de abril de 1870, enviada dende a secretaría episcopal ao párroco focego, Pedro Ramón Franco, na que se pode ler "le estimaré que el miércoles se sirva poner su Decreto, que con el Breve, recogerá Botes el jueves". 

Cando Xosé María falece, o 9 de outubro de 1896, o párroco focego inscribía a súa defunción coas seguintes palabras: “mandé dar sepultura eclesiástica al cadaver de José María Lopez Maseda – alias Botes – marido de María Castiñeira”.

Fillos de Xosé María son Fernandoe Xosé Antón López Castiñeira, este último continúa tanto co negocio paterno como co seu alcume, pois pasará a ser coñecido popularmente como Botes. 

Ao ano seguinte do falecemento de Xosé María López, o seu fillo, Xosé Antón, xa se dedicaba ao transporte de viaxeiros, aínda que dunha maneira pouco legal. Así, o 28 de agosto de 1897 será multado pola Garda Civil de Foz “por conducir en un carro, sin número, de su propiedad, siete viajeros, sin estar provisto de la competente licencia”, a multa foi de 10 pesetas e a inmobilización do carro ata que conseguise todos os permisos (Boletín Oficial da Provincia de Lugo.1897, 1 de setembro).

En 1914 Crisanto Couto Samaniego (alcalde de Foz entre 1925 e 1928) era o titular da licencia do carruaxe “Aurora”, outorgada polo gobernador civil de Lugo o 17 de xaneiro de 1914, quen lle concedía licencia “para que pueda destinar a la conducción de viajeros desde su domicilio a los distintos puntos de la provincia, el cual consta de diez asientos de interior y dos en la delantera, con peso sobre la baca de 300 kilogramos, movido por un motor de gasolina”. O que non tiña Crisanto era nin coche nin condutor, por esa razón formaba sociedade ese ano con   Xosé Antón López (Botes) para mercar  un automóbil De Dión-Boutón.

A sociedade foi ben, tanto, que o 6 de xuño de 1915 Xosé Antón mercaba, por 4.000 pesetas, a parte de Crisanto Couto, disolvendo así a sociedade.

O coche que se mercara para a sociedade foi vendido en 1917; no xornal La Voz de Galicia (1917, 19 de setembro) podemos ler “Venta de un automovil, Dion Bouton. Se vende uno muy bueno de 18 por 24 caballos, propio para servicio de viajeros. Para examinarlo y condiciones dirigirse a Antonio López (Botes). Foz”.

O 4 de outubro de 1920 Xosé Antón encargaba a Xosé Barro, de Chavín, axente xeneral para Galicia e Asturias da marca De Dion-Bouton, un novo automóbil para a súa empresa por valor de 23.000 pesetas. As características deste coche de liña aparecen detalladas na autorización emitida, polo Xefe de Sección de Obras Públicas do goberno civil de Lugo, o 29 de abril de 1921, segundo a cal tratábase dun automóbil, con permiso para o transporte de viaxeiros polas estradas provinciais, con capacidade para levar 18 asentos e cunha baca con capacidade de soportar cincocentos quilogramos, douscentos máis que no anterior automóbil. Probablemente estamos a falar do coche de liña denominado El Focense.

Este Botes do que estamos a falar non era o único focego en prestar un servicio de transporte nese ano de 1920; o Boletín Oficial da Provincia de Lugo (1920, 2 de xuño) publicaba unha relación de transportistas do noso concello na que se pode ler: “Antonio López Castiñeira, coche de alquiler. Fernando López Castiñeira, carro con una caballería. Juan Francisco Morán, un carro con tres caballerías. José Villarino, un carro con dos caballerías. José Ramón Aguiar, un carro con una caballería. Balbino Fernándezz Labrada un carro con una caballería. Domingo Rodríguez, idem y Antonio Teijeiro, idem”.

O nome Botes chegou a significar, nun tempo, vacacións de verán “Comienza estos días la emigración mindoniense con dirección a las playas de Benquerencia, San Cosme, Foz, Cangas y Nois.

Contribuye a ello las fiestas que allí se celebran este año y la facilidad de comunicaciones, mayores actualmente por la actividad del veterano Botes, cuyo magnífico auto prestará servicio diario durante todo este mes entre Foz y Mondoñedo”( La Voz de Mondoñedo. 1921, 1 de agosto).

Mondoñedo era o fin.

Mondoñedo era o fin de moitas das rutas dos autobuses de Botes, pero pouco nos podíamos imaxinar que a cidade episcopal se ía cobrar a vida de dous membros desta familia.

O primeiro será Fernando López Veiga, que falecía repentinamente en Mondoñedo, traballando xunto a seu pai “hijo mayor del conocido y popular “Botes”, dueño de los carruajes que hacen el servicio entre Mondoñedo y Foz” (Nova Galicia: revista semanal, órgano dos gallegos e pr’os gallegos n’as Amérecas. 1909, 22 de agosto).

En agosto de 1922, trece anos despois do falecemento do fillo de Xosé Antón, a morte  intenta levarlle outro fillo, tamén nas rúas de Mondoñedo, “el jueves de la semana pasada, al descargar el automóvil “El Focense”, en que presta servicio público entre Foz y Mondoñedo jueves y domingos, cayó a la calle con tanmala suerte José López, hijo del propietario de dicho vehículo don Antonio López (alias Botes), que sin conocimiento y en muy mal estado fue recogido por los presentes y conducido al consultorio inmediato a la parada de autobuses de don Manuel Soto Veiga” (Acción Social. 1922, 1 de agosto). O xornal Heraldo de Galicia (1922, 10 de setembro), editado en Cuba, aportaba máis información, dicíndonos que o suceso producírase “al querer bajar un cesto de pescado ... desprendióse el asa de dicho cesto, lo que le hizo perder el equilibrio, cayendo al suelo”. O autobús de Botes levaba a Mondoñedo, sobre todo os xoves, día de mercado na cidade episcopal, pescantinas focegas que aproveitaban o día para vender o seu peixe. Antón Niñe ten demostrada a existencia, para o caso de Foz, de tres tipos de pescantinas: as de pé, que cruzaban a ría aproveitando as mareas baixas; as de burra, na que levaban o peixe ata lugares máis afastados e as de autobús que ían a Mondoñedo a vender.

O día 1 de maio do ano 1926, ás sete da mañá, nas rúas de Mondoñedo, a morte atrapou a Xosé Antón López, e cando o veu buscar atopouno traballando no autobús, conducindo pasaxeiros cara á feira de Gontán (Abadín).

O xornal Renovación (1926, 3 de maio) cubría con estas palabras o suceso “Días pasados ocurrió en Mondoñedo una horrible desgracia.

Al salir de aquella ciudad un automóvil propiedad de Antonio López, vecino de Foz, conduciendo a varios viajeros que se dirigían a la feria de Gontán, el dueño del vehículo, hombre de 60 años, tuvo la fatal ocurrencia de subirse al estribo del coche en el momento en que  éste doblaba la esquina de la casa de D. Cándido Carreiras.

Como el espacio en aquel lugar es tan reducido que el paso de carruajes se hace con gran dificultad, Antonio, que no advirtió a tiempo el peligro, fue cogido entre la pared y el coche, quedando materialmente aplastado.

No obstante los inmediatos auxilios prestados al infortunado anciano, éste dejó de existir a los pocos momentos”.

Os xornais da zona deron ampla conta do falecemento, non polo sucedido senón polo cariño que se lle tiña ao falecido en toda a Mariña “y no solo en Foz; en Mondoñedo y Ribadeo, en Vivero, Valle de Oro y Lorenzana es general y vivo también el sentimiento, como ha de serlo igualmente en Villalba y en toda la Tierra Llana, pues en todo el Norte de nuestra provicnia era Botes conocido y apreciado por haberse dedicado toda su vida, ya desde niño, a las órdenes de su padre al transporte de viajeros”( El Ideal Gallego.1926, 4 de maio).  O xornal El Progreso de Lugo (1926, 5 de maio), que cubría a noticia do falecemento, informaba que  “Como demostración del sentimiento popular fueron suspendidos el domingo los bailes que suelen celebrarse en los salones públicos. De todos los pueblos de la comarca, aún de los más lejanos, especialmente de Mondoñedo, Ribadeo y Lorenzana, acudieron a Foz más de cincuenta automóviles, con personas pertenecientes a todas las clases sociales, con objeto de rendir el último tributo de la amistad ... ¡Pobre Botes! Ya no volverás a hacerte todo para todos, a bromear con las canónigas, a transigir por todos los cestos de pescado que las vendedoras quisieran cargar, a llevar la estudiantina a la Espiñeira y Mondoñedo en los días solemnes del año escolar”.

A morte acabou coa vida de Botes, pero non coa compañía Botes, que pasou a ser rexida polos fillos de Xosé Antón “el servicio de automóviles de Foz a Mondoñedo y Ribadeo, cuyos concesionarios son los hermanos Botes ha sido mejorado con la adquisición de un nuevo ómnibus construido en los talleres que en Chavín posee el señor Barro, coche que, además del interés que los concesionarios ponen en servir al público, honra los talleres de donde salió” (El Ideal Gallego.1930, 18 xaneiro). Pero isto, amigos e amigas, xa é outra historia.

Xoán Ramón Fernández Pacios.

Cronista Oficial do concello de Foz.

cronistadefoz@gmail.com

 

 

             

 

 

UN XORNAL DE FOZ: DESPERTAR. 1936.

    Estado actual da casa de Francisco Calvo Jarrín, onde nace o Despertar.

Resulta moi difícil escribir sobre un xornal que nunca se tivo a sorte de poder ler. Supoño que en Foz son moi poucos, se é que hai alguén, os que teñan no seu poder un exemplar do xornal Despertar, publicado en Foz entre os meses de abril e xullo de 1936.

Se consultamos na internet, a información existente sobre este xornal resulta bastante escasa. Un breve resumo na Wikipedia e un interesante artigo de Miguel Somovilla publicaba (23 de setembro de 2018) titulado “Despertar era un sueño” (https://miguelsomovilla.com/2018/09/23/despertar-era-un-sueno/) , pero pouco máis nos imos atopar.

Consultando na prensa da época, que existe dixitalizada, podemos sacar algún que outro dato que nos permitan ter un maior coñecemento dos homes que formaron parte do equipo de redacción. Así mesmo, os mesmos xornais consultados, darannos conta dos inimigos que este xornal tivo, a pesar de ter unha vida ben curta.

Cando sae á rúa por primeira vez o xornal Despertar?

Sabemos que foi no mes de abril, podemos afinar máis, entre os días 7 e 11 de abril.

No xornal El Pueblo Gallego (1936,7 de abril) podíamos ler “uno de estos días comenzará a publicarse en Foz un semanario republicano que llevará por título Despertar”. Catro días despois, no xornal Las Riberas del Eo (1936,11 de abril) podemos ler como un exemplar dese xornal chegara á redacción do xornal ribadense “el primer número del semanario Despertar, que ve la luz pública en la villa de Foz y es órgano del Comité de Salud Pública”.

O xornal El  Progreso de Lugo (1936,9 de abril) afondaba máis na historia do novo xornal que nacía en Foz, informándonos que estaba integrado “por un grupo de jóvenes deseosos de poner al primer puerto de cabotaje de la provincia a la altura que le corresponde”. Remataba a nota desexándolle unha longa e próspera vida; tendo en conta que o xornal viviu catro meses podemos dicir que El Progreso errou no seu desexo.

Miguel Somovilla infórmanos no seu artigo do blog que este xornal fora “impreso en los talleres Etelvino Méndez de Ribadeo y dirigido por Francisco Calvo Jarrín. Deduzco, a juzgar por su periodicidad, que apenas superó una quincena de números a lo largo de su efímera existencia”.

Que persoas formaban parte dese grupo de xoves  desexosos que mencionaba o Progreso de Lugo?

O equipo de redacción estaba composto polos seguintes persoeiros: o seu director era Francisco Calvo Jarrín, ao que acompañaban Francisco Maañón Couto, Ramón Salgado Toimil, Antón Noriega Varela, Cándido Fanego López-Leitón e Segundo Vázquez López; salvo o mencionado director, do que non puidemos saber a súa afiliación política, todos os demais formaron de Falanxe Española.

Deixando aparte a Noriega Varela, do cal descoñecemos a súa data de afiliación a ese partido, podemos dicir que Francisco Maañón e Segundo Vázquez López forman parte do grupo de 7 persoas que fundan, o 1 de marzo de 1936, a sección focega de Falanxe Española. Cándido Fanego López-Leitón afiliábase en maio de 1936 e Ramón Salgado Toimil no mes de xuño dese mesmo ano. Polo tanto, e salvo o director, dos catro compoñentes focenses dese xornal tres afiliáranse á Falanxe antes da creación do xornal e Salgado Toimil dous meses despois. 

Director: Francisco Calvo Jarrín.

Nado en Foz no ano 1911 onde falecerá en 1966. Era fillo de Francisco Calvo González e de Elvira Jarrín Sanmartín, esta última rexentaba un comercio en Foz e era a cabeza da familia tralo falecemento do seu marido en 1933.

Francisco Calvo Jarrín e Francisco Maañón Couto coñecíanse da súa época de estudantes de bacharelato no Instituto de Lugo, curso que rematan en novembro de 1927. O primeiro era alumno do mestre Ramón Salgado Toimil e o segundo do tamén mestre Antón Goy.

En 1928 vemos como Francisco Calvo obtiña o grao de mestre en Santiago de Compostela con moi boas notas (El Pueblo Gallego. 1928, 6 de outubro).

Os dous Franciscos, Calvo e Maañón, tamén coincidiran, polo menos en 1934, no Cadro Artístico da Sociedade Cultural Deportiva Focense dirixida polo vista de aduanas Eduardo Abril Carnicero. En decembro dese ano representaran unha obra en Foz recollendo sonoros aplausos “hacemos extensiva a su director don Eduardo Abril y a sus colaboradores señores Francisco Calvo y Francisco Maañón, para que con todo entusiasmo sigan la labor artística emprendida”(El Pueblo Gallego 1934, 25 de decembro).

Francisco Calvo exercerá como mestre na escola de nenos de Nespereira (Carballido, Alfoz) no ano 1930. En 1931 xa o vemos rexentando a escola de nenos de Santa Cilla, na que permanece, polo menos, ata o ano 1940, data na que ingresaba no hospital psiquiátrico de San Xoán de Deus de Palencia (Boletín Oficial da Provincia de Lugo.1940, 6 de maio).

Colaborador: Francisco Maañón Couto.

Resulta moi difícil compendiar toda a labor deste home. Podemos dicir que era fillo de Francisco Maañón López (un dos fundadores do Pósito de Pescadores de Foz) e de Euxenia Couto e que nacera o 18 de febreiro de 1911.

Con 25 anos fundaba, xunto con outros seis homes cuxas idades ían entre os 19 e os 29 anos, o día 1 de marzo de 1936 a Sección Focega de Falanxe Española, da que será, primeiro, secretario e, posteriormente, presidente e Xefe Local do Movemento.

Antes da súa colaboración no xornal Despertar vémolo escribindo no xornal Las Ribeas del Eo (1936, 22 de febreiro) un artigo que desprendía cansancio cos partidos existentes e rabia pola acción, constante no tempo, dos caciques de dereitas.

Tanto polo abultado das obras realizadas durante o seu período de alcalde como por outras labores realizadas en prol da cultura e do desenrolo económico de Foz deberíamos dedicarlle un capítulo aparte (algo que faremos con posterioridade).

 Colaborador: Ramón Salgado Toimil.

Acontece con este mestre o mesmo que con Francisco Maañón Couto, que merece un artigo aparte. Polo de agora podemos dicir que era o colaborador deste xornal de maior idade o que o convertería, ao noso entender, no referente e guía do proxecto.

Colaborador: Segundo Vázquez López.

Seu pai, Constantino Vázquez Palmeiro rexentaba unha tenda de ferraxaría e quincalla na praza de Foz.

Segundo formara parte dos sete fundadores de Falanxe de Foz. Tralo golpe militar e co comezo da Guerra Civil marcha voluntario a loitar, atopando a morte na fronte de Teruel.

A principios de marzo chegaba a Foz a noticia do seu falecemento o día 19 de febreiro “La Falange, de la cual era secretario, ya con anterioridad al Movimiento, y uno de sus fundadores, izó las banderas nacional y rojinegra a media asta, como igualmente el ayuntamiento, en homenaje póstumo al camarada caído.

En las escuadras de la calle fue  uno de los primeros, siendo también el primero escogido de Dios para juntarse a las legiones azules de los héroes caídos” (Vallibria. 1938, 6 de marzo).

Cando se cumpría un ano do seu falecemento a prensa faise eco desa efeméride, e nun deses xornais podemos ler que o definían como “pluma batalladora del semanario Despertar” (Vallibria. 1939, 4 de marzo).

Colaborador: Cándido Fanego López-Leitón.

Sabemos que en maio de 1936 tiña 25 anos, traballaba como chofer e era natural da parroquia de Santiago de Foz. No mes de outubro dese ano vémolo formando parte do cadro artístico da Cultural Deportiva Focense representando unha obra teatral no Teatro Cageao, dirixido polo vista de Aduanas, Eduardo Abril.

Falecía, como o anterior colaborador, en combate. O seu falecemento tivera lugar en Serós (Lleida) ás once da noite do 7 de novembro de 1938 cando unha ráfaga de metralladora o mata. O seu cadáver non aparecerá nunca, supoñemos que quedou nunha das moitas foxas comúns de soldados falecidos.

Na prensa do 26 de maio de 1939 podemos ler o panexírico dedicado a este home, falecido mentres combatía “por tierras catalanas ibas cumpliendo uno de tantos servicios de transmisiones de los cuales podía depender una victoria, fuiste sorprendido por el enemigo”. Sinalaba o autor do panexírico que Cándido Fanego profesaba un amor sen igual  ao seu pobo de Foz, “uno de tus grandes amores, como tantas veces demostraste en tus colaboraciones desde “Despertar” y desde “La Cultural Deportiva Focense”, de la cual eras su “ala Paredes”, que así te llamaban, así como desde el Cuadro de Declamación, en el cual tantas veces revelaste tu alma de artista” (El Progreso de Lugo. 1939, 26 de maio).

Cando se escribe en prensa, e sobre todo nos artigos de opinión, sóense crear inimigos pois sempre haberá alguén que non pense coma ti, algo moi normal,  por outra parte.

Un deses inimigos cos que se atoparon os redactores do Despertar foi Nenanda.

Baixo este pseudónimo asinaba un correspondente do xornal Las Riberas del Eo. Con ese pseudónimo vémolo asinando un artigo en Ribadeo no mes de xuño de  1933. En maio de 1934 asinaba outro artigo onde falaba do pouco que cobraban os traballadores e para informarse dinos “que no es preciso, ni mucho menos, que salga de Ribadeo” e busca peóns que traballaban nas obras do porto de Ribadeo así como mariñeiros da vila.

No mes de xaneiro de 1935, volvía a tocar o tema do paro obreiro en Ribadeo “hemos cooperado, en medida de nuestras fuerzas a remediar esta situación de hambre, que con caracteres alarmantes parece dispuesta a enseñorearse de Ribadeo”.

En abril de 1936, atopándose circunstancialmente en Foz, remite ao xornal Las Riberas del Eo un contundente artigo en contra dos redactores do xornal Despertar. Como tan só temos o testemuño dunha das partes non podemos saber exactamente que acontecera.

Parece ser que Nenanda escribira un artigo sobre o xornal Despertar ao que acusaba, ao parecer, de ser localista e non tocar temas doutros concellos. Dende o novo xornal focego sacan unha editorial criticando o artigo de Nenanda e ao propio autor, afirmando que debaixo dese pseudónimo se esconde un membro do consistorio focego.

Nenanda respondíalles dende La Riberas que os redactores do Despertar o confundían con “algún munícipe straperlista, tal vez, de los “buenos” tiempos radical cedistas, que no volverán ... pero no, yo no soy ese personaje” (Las Riberas del Eo, 1936, 9 de maio).

Entre as críticas vertidas polo Despertar figuraba unha na que comparaban ambos xornais. A esa afirmación Nenanda respondía que non se poden comparar porque un leva 50 anos exercendo e outro acaba de nacer.

Un novo artigo de Nenanda (Las Riberas del Eo, 1936, 9 de maio) volve a facer fincapé no tema de que os do Despertar insisten en atacalo.

Descoñecemos como rematou o enfrontamento entre ambos xornalistas, supoñemos que a desaparición do Despertar, en xullo de 1936, debeu de acabar coa disputa. Pero queremos facer fincapé aquí na nota que axuntaba a dirección do xornal Las Riberas del Eo (1936, 9 de maio) ao artigo de Nenanda, por ser, como é, un exemplo de calma, tan necesaria, nos tempos convulsos onde prima a polarización e o enfrontamento “Al mismo tiempo queremos hacer constar, que es mejor pasar por alto estas cuestiones que no conducen a nada práctico. La misión de los periódicos es muy otra. Ya lo saben nuestros colaboradores. Vivimos unos momentos difíciles de la Historia, que todos debemos aprovechar para unión y prosperidad de los pueblos”.

Outro inimigo do xornal Despertar foi Xosé Mel Pérez, pero non na súa faceta de médico senón na de político e alcalde.

Nos meses de setembro e outubro de 1937 a Xosé Mel ábreselle un expediente sancionador e entre as testemuñas que declaran, tanto ao seu favor, poucas, como na súa contra, estaba o xefe local de  Falanxe, Francisco Maañón Couto. Este dinos que Xosé Mel “fue fundador y presidente del primer Comité Republicano antes del advenimiento de la República en esta villa. Primer Alcalde-Gestor republicano; presidente fundador de Alianza Republicana y de los comités Radical, Unión Republicana e Izquierda Republicana … Gestionó el nombramietno de Delegado Gubernativo para la elecciones del 16 de febrero al destacado e irresponsable dirigente marxista, expulsado de Cuba por comunista, Manuel Camba Costa” (Arquivo Intermedio Militar Noroeste. Ferrol. Causa 4-119-37. Documentos 10,11,30,33,35,36,37,38,45).

Polo que concirne ao Despertar, podemos ler como o xefe local de Falanxe o acusaba de atacar a ese xornal “denunció y persiguió a los elementos de Falange, sobre todo a los redactores del semanario local Despertar, a los cuales denunció al gobernador Fernández Vega, acusándoles de fascistas y haber repartido hojas contra Casares Quiroga el día del mitin y en otras ocasiones”. Se temos en conta que dos seis redactores do Despertar cinco eran falanxistas, tal vez, non deberían de tomar a mal os redactores que os cualifiquen de fascistas.

Xosé Mel respondía que “leía el semanario Despertar, por ser el periódico de la Villa, si bien no persiguió a los redactores del mismo”.

Agardamos agora, como o facía Miguel Somovilla no seu artigo, que nun futuro poidamos ter acceso a algún exemplar do xornal Despertar para descubrir, de primeira man, cal era o ambiente que se vivía en Foz neses meses previos á Guerra Civil.

 

Se algún lector ou lectora quere facerme algunha corrección, pregunta, suxestión ou facilitar algún tipo de información pode facelo no seguinte correo: cronistadefoz@gmail.com

Partidos Políticos de Foz. 1936: A Falanxe.

 

       Foz saudando ao modo falanxistas. Fotografía facilitada por Ramón Mecía, ao que lle agradecemos a cortesía.

No mes de marzo de 1936 constituíanse en Foz tres seccións locais de tres partidos distintos; estámonos a referir a Esquerda Republicana de Foz (fundada o 17 de marzo), a Unión Republicana de Foz e Falanxe Española de Foz (estas dúas últimas constituídas o día 1 marzo).

Non existían socialistas en Foz? Si, existía unha sección local socialista, pero, a diferenza dos anteriores, fora creada ás 5 da tarde do 27 de febreiro de 1934.

Neste artigo ímonos ocupar da Falanxe Española de Foz, non por ser a primeira en fundarse, senón por ser a que máis durou, por razóns obvias; tralo golpe de xullo de 1936 as asociacións políticas contrarias ao Movemento desapareceron pola forza da vida política.

Antes do mes de marzo, data da constitución da sección local de Falanxe Española, a idea de crear algo novo, politicamente falando, que rompese cos partidos habituais xa estaba no ambiente.

A finais de febreiro de 1936, Francisco Maañón Couto asinaba no xornal Las Ribeas del Eo (1936, 22 de febreiro) un artigo que desprendía cansancio cos partidos existentes e rabia pola acción, constante no tempo, dos caciques de dereitas.

Francisco Maañón afirmaba ter votado nas eleccións dese mes aos candidatos republicanos e ter inscrito na súa papeleta a varios da dereita polo acordo existente, por ambas tendencias políticas,  para elixir ao candidato Manuel Becerra, algo que as dereitas non cumpliron. Ante esa situación, e con conseguinte enfado, Maañón afirma “Debido a todos estos juegos, en los cuales el amor al pueblo se halla ausente, se habla de constituir una organización de carácter popular para laborar por la redención y el progreso de Foz y limpieza de las costumbres públicas”. Nestas frases coidamos ver a orixe da Falanxe Focega.

E así, ese 1 de marzo de 1936, un grupo de sete persoas creaban a agrupación local de Falanxe Española. As idades destes primeiros afiliados ían entre os 18 anos, o máis novo, ata os 29 do maior e as profesións comprendíanse da seguinte maneira: Tres estudantes, dous comerciantes, un dependente de farmacia e un conserveiro. A procedencia destes fundadores circunscríbese á vila, pois seis son de Foz e un de Cangas. Todos eles salvo o seu secretario, Francisco Maañón Couto (que logo se converte no presidente desta Falanxe Focega), participarán na Guerra Civil que comeza ese ano, e, un deles, Segundo Vázquez López, morrerá nela, xunto con outros 41 homes de Foz.

Ao longo deste artigo iremos vendo os movementos na afiliación deste partido, na consciencia de que nos faltan datos. No arquivo municipal de Foz conservan a documentación relativa á Falanxe de Foz (Carpeta 1315), por desgracia tan só a relativa aos homes, pois da Sección Feminina e Seccións Infantís nada se conservou.

Os listados de afiliación conservados abarcan varios períodos: o primeiro comprende os anos 1936 e agosto de 1937. Un segundo listado que abarca entre 1936 a 1938 e un terceiro realizado no ano 1964. Rexeitamos, por estar incompleto, o listado realizado no ano 1972.

Sumando os totais chegamos á cantidade de 151 afiliados entre 1936 a 1963; claro que de aí habería que restar os falecidos en combate, os expulsados, os trasladados a outras Falanxes e os que se deron de baixa, tanto voluntaria como por falecemento. Volvemos a facer fincapé en que tan só falamos de homes, polo tanto a ese número de 151 afiliados habería que sumar as afiliadas da Sección Feminina e as Seccións Infantís da mesma organización.

No listado que abarca os anos 1936 e 1937 atopámonos con que neses dous anos afílianse un total de 132 persoas, das que 13 formaban parte nun principio dos Requetés. Lembremos que en abril de 1937 o Decreto de Unificación, emitido por Franco, unía ambas forzas (Carlistas e Falanxistas).

Vexamos a evolución dos afiliados:

Trala fundación do 1 de marzo, o seguinte proceso de afiliación ten lugar o día 3 de abril, momento no que a Falanxe de Foz alcanza os dez afiliados. Ese día afiliábanse un estudante de Foz (19 anos) e dous veciños de Cangas (un empregado de 28 e un labrador de 26 anos). No mes de maio, o día 15 en concreto, o número de membros da Falanxe de Foz dóbrase, pasando de 10 a 20 afiliados. O curioso deste segundo bloque de afiliación é que dos dez afiliados, nove son de San Acisclo. Supoñemos, pois carecemos de documentación que o acredite, que se deba ás xestións realizadas por Xoán Iglesias Rubal (O Pinguelo), de 37 anos de idade. Salvo este home, que tiña unha taberna, o resto dos afiliados son labradores, indo as súas idades entre os 19 e os 61 anos.

A finais do mes de maio, tres meses despois da súa constitución, a Falanxe Focega contaba con 21 afiliados, alcanzando o número de 35 afiliados o día 18 de xullo de 1936.

Semella un número bastante baixo de afiliados, pero, por desgraza, carecemos dos datos de afiliación do resto dos partidos políticos focegos para poder realizar unha comparativa.

Resulta innegable que o alzamento militar é a razón que condiciona o elevado número de afiliacións á Falanxe de Foz, pasando deses 35afiliados antes do golpe aos 85 a finais de 1936. En 1937 o número de afiliados non alcanza as cotas do ano anterior, quedando nun total de 47 afiliados. Falanxe Focega contaba a finais de 1937 cun total de 132 afiliados, cuxa distribución parroquial era a seguinte: Foz (70 afiliados), á que seguen Cangas e Vilaronte con 14 afiliados cada unha delas; San Acisclo, 13; San Martiño, 11; Santa Cilla, 5; Nois, 3 e Fazouro 1 afiliado, lembremos que dun dos afiliados descoñecemos a parroquia de procedencia.

Se lemos a prensa do momento comprobaremos como Falanxe Focega é tremendamente activa, organizando misas en honra dos caídos ou exaltación do Caudillo; organizando manifestacións pola toma de poboacións en mans dos republicanos; organizando recadacións de cartos, roupa, xoias ou comestibles para a fronte bélica; participando en reunións con outras agrupacións falanxistas provinciais, a nivel galego e do resto do Estado.

Toda esta ampla actividade levaríanos a pensar que contaba con gran respaldo na poboación local, pero esta afirmación non se corresponde co número de afiliacións. Se entre 1936 e 1937 chegaban aos 132, en 1938 tan só se afilian catro persoas e, en 1939, tan só rexistramos un afiliado. Este mesmo número de afiliados, un, é o que nos atopamos para os anos 1940,1941,1945,1950, 1957,1958,1959, 1960 e 1961.

Rematamos estas anotacións co ano 1963 onde aparecen 5 afiliados, o que nos dá un total de 151 afiliados, dos que habería que descontar os falecidos en combate, por enfermidades, expulsados, trasladados ou que pediran a baixa.

Deses 151 afiliados descoñecemos a parroquia de orixe dun deles e do resto sabemos que Foz tivo 85 afiliados, Cangas 16,Vilaronte e San Acisclo 14 cada unha delas, San Martiño 11, Santa Cilla 6, Nois  3, Fazouro 2 e Cordido cero.

Se miramos por profesións vemos que 

PROFESIÓNS AFILIADOS FALANXE
Canteiro	1	Sacerdote	3
Carpinteiro Ribeira	1	Zapateiro	3
Garda civil	1	Chofer	4
Mamposteiro	1	Madeireiro	4
Mecánico	1	Armador	5
Médico	1	Xastre	5
Militar	1	Fogueiro	6
Obreiro	1	Mestre	6
Taberneiro	1	Industrial	7
Veterinario	1	Mariñeiro	7
Viaxante	1	Carpinteiro	9
Conservas	2	Comerciante	9
Electricista	2	Empregado	11
Farmacéutico	2	Estudante	15
Funcionario	2	Labrador	32
Propietario	3	TOTAIS	151

 

A Sección Infantil de Falanxe: Balillas ou Frechas.

Sabemos que existían, polo menos dende o 1936, pois no xornal El Pueblo Gallego (1936, 12 de setembro) dábasenos conta do acto de reentronización dos crucifixos nas escolas, interésanos porque afirma que camiñaban, en procesión cívica, os nenos das escolas, acompañados dos seus mestres, “de los balillas y falangistas de la villa”; polo tanto xa tiñan creadas as seccións infantís. A citada procesión ía encabezada polo coadxutor de Foz, o señor Paz, quen portaba o santo Cristo “custodiado por los falangistas”, ademais das autoridades. Resulta interesante o que nos di a continuación “La Sección Femenina de Falange hicieron su primera salida pública, formando también en la comitiva”.

En xaneiro de 1937 era nomeado Martín Maañón como xefe da sección de Balillas de Foz.

        Sección Feminina da Falanxe Focega. Fotografía do libro “Foz, a xanela aos nosos devanceiros”, p.237.

Da Sección Feminina da Falanxe Focega, a pesar de non conservar datos no arquivo municipal de Foz(eu prefiro dicir que polo de agora non apareceron, por si aparecen  posteriormente) podemos apuntar algúns datos procedentes da prensa.

Viámolas saír publicamente en manifestación a favor da reentronización dos crucifixos nas escolas no mes de setembro de 1936. Un mes despois, a delegación de prensa e propaganda da F.E. de Foz, (ou sexa Ramón Salgado Toimil, que se afiliara a Falanxe o 27 de xuño de 1936) dábanos conta da existencia dun taller de costura da Sección Feminina, instalado “en una amplia sala del cuartel de Falange – una vieja casona señorial cuyas estancias antes silenciosas son hoy actividad juventud y fervor patriótico – han montado su obrador para nuestros milicianos y soldados las obrerillas focenses de nuestra sección femenina”(El Progreso de Lugo. 1936, 18 de novembro). Esa vella casona á que se refire o articulista non é outra que a vella aduana de Foz; así nolo di a prensa “por iniciativa del secretario de las JONS, Paco Mañón Couto, se ha improvisado en el local de la Aduana un taller de confección de prendas de abrigo”(El ideal Gallego. 1936, 7 de outubro). Pola nosa banda, coidamos que esa vella casona mencionada é a casa do matrimonio Martínez Otero, pero, agardando máis datos que o confirmen preferimos manter o silencio.

Dese taller de costura saían para a fronte bélica, no mes de decembro de 1936, un total de 100 camisas, outros cen calzóns e oitenta xerseis. Ademais diso, nese mesmo mes contaban organizar no local de Falanxe un comedor infantil, algo que terá lugar na Noiteboa de 1936, sendo coñecido como “Socorro de Invierno”, dando de comer a 150 nenos e nenas do Foz máis necesitado.

A Sección Feminina neses anos de 1936 e 37 estaba presidida por Ramona Docampo

Outras organizacións femininas existentes en Foz eran as Margaritas (sección infantil feminina dos Requetés) e as “Mujeres al servicio de España”. Estas últimas, vinculadas á Falanxe, tiñan como labor esencial a costura e bordado de prendas que, posteriormente, se destinarían á fronte de combate ou aos hospitais.

Esta última organización tiña representación en tódalas parroquias focegas, e así vemos que, en febreiro de 1937, estaba composta por 58 mulleres distribuídas da seguinte maneira: Cangas, 8. Cordido, 7. Fazouro, 4. Foz, 8. Nois, 7. San Acisclo, 4. San Martiño, 10. Santa Cilla, 8 e Vilaronte 2.

Como pago a tódalas actividades e recadacións realizadas pola Falanxe Focega, seccións masculina e feminina, recibiron, en 1939, “el honor de participar en el traslado de las cenizas del glorioso fundador José Antonio. El jefe local, Francisco Maañón, formó parte de la representación de Lugo que hizo relevo en la provincia de Cuenca y con las mujeres de la Sección Femenina de la organziación lucense fueron a Madrid y al Escorial las camaradas Piedad Leitón y Maruja Villares” (Vallibria.1939, 9 decembro).

Rematamos aquí esta primeira aproximación á Falanxe Focega quedándonos por estudar, e publicar, as actividades que organizaron no Foz de 1936 a 1939; pero iso xa é outra historia.