UN XORNAL DE FOZ: DESPERTAR. 1936.

    Estado actual da casa de Francisco Calvo Jarrín, onde nace o Despertar.

Resulta moi difícil escribir sobre un xornal que nunca se tivo a sorte de poder ler. Supoño que en Foz son moi poucos, se é que hai alguén, os que teñan no seu poder un exemplar do xornal Despertar, publicado en Foz entre os meses de abril e xullo de 1936.

Se consultamos na internet, a información existente sobre este xornal resulta bastante escasa. Un breve resumo na Wikipedia e un interesante artigo de Miguel Somovilla publicaba (23 de setembro de 2018) titulado “Despertar era un sueño” (https://miguelsomovilla.com/2018/09/23/despertar-era-un-sueno/) , pero pouco máis nos imos atopar.

Consultando na prensa da época, que existe dixitalizada, podemos sacar algún que outro dato que nos permitan ter un maior coñecemento dos homes que formaron parte do equipo de redacción. Así mesmo, os mesmos xornais consultados, darannos conta dos inimigos que este xornal tivo, a pesar de ter unha vida ben curta.

Cando sae á rúa por primeira vez o xornal Despertar?

Sabemos que foi no mes de abril, podemos afinar máis, entre os días 7 e 11 de abril.

No xornal El Pueblo Gallego (1936,7 de abril) podíamos ler “uno de estos días comenzará a publicarse en Foz un semanario republicano que llevará por título Despertar”. Catro días despois, no xornal Las Riberas del Eo (1936,11 de abril) podemos ler como un exemplar dese xornal chegara á redacción do xornal ribadense “el primer número del semanario Despertar, que ve la luz pública en la villa de Foz y es órgano del Comité de Salud Pública”.

O xornal El  Progreso de Lugo (1936,9 de abril) afondaba máis na historia do novo xornal que nacía en Foz, informándonos que estaba integrado “por un grupo de jóvenes deseosos de poner al primer puerto de cabotaje de la provincia a la altura que le corresponde”. Remataba a nota desexándolle unha longa e próspera vida; tendo en conta que o xornal viviu catro meses podemos dicir que El Progreso errou no seu desexo.

Miguel Somovilla infórmanos no seu artigo do blog que este xornal fora “impreso en los talleres Etelvino Méndez de Ribadeo y dirigido por Francisco Calvo Jarrín. Deduzco, a juzgar por su periodicidad, que apenas superó una quincena de números a lo largo de su efímera existencia”.

Que persoas formaban parte dese grupo de xoves  desexosos que mencionaba o Progreso de Lugo?

O equipo de redacción estaba composto polos seguintes persoeiros: o seu director era Francisco Calvo Jarrín, ao que acompañaban Francisco Maañón Couto, Ramón Salgado Toimil, Antón Noriega Varela, Cándido Fanego López-Leitón e Segundo Vázquez López; salvo o mencionado director, do que non puidemos saber a súa afiliación política, todos os demais formaron de Falanxe Española.

Deixando aparte a Noriega Varela, do cal descoñecemos a súa data de afiliación a ese partido, podemos dicir que Francisco Maañón e Segundo Vázquez López forman parte do grupo de 7 persoas que fundan, o 1 de marzo de 1936, a sección focega de Falanxe Española. Cándido Fanego López-Leitón afiliábase en maio de 1936 e Ramón Salgado Toimil no mes de xuño dese mesmo ano. Polo tanto, e salvo o director, dos catro compoñentes focenses dese xornal tres afiliáranse á Falanxe antes da creación do xornal e Salgado Toimil dous meses despois. 

Director: Francisco Calvo Jarrín.

Nado en Foz no ano 1911 onde falecerá en 1966. Era fillo de Francisco Calvo González e de Elvira Jarrín Sanmartín, esta última rexentaba un comercio en Foz e era a cabeza da familia tralo falecemento do seu marido en 1933.

Francisco Calvo Jarrín e Francisco Maañón Couto coñecíanse da súa época de estudantes de bacharelato no Instituto de Lugo, curso que rematan en novembro de 1927. O primeiro era alumno do mestre Ramón Salgado Toimil e o segundo do tamén mestre Antón Goy.

En 1928 vemos como Francisco Calvo obtiña o grao de mestre en Santiago de Compostela con moi boas notas (El Pueblo Gallego. 1928, 6 de outubro).

Os dous Franciscos, Calvo e Maañón, tamén coincidiran, polo menos en 1934, no Cadro Artístico da Sociedade Cultural Deportiva Focense dirixida polo vista de aduanas Eduardo Abril Carnicero. En decembro dese ano representaran unha obra en Foz recollendo sonoros aplausos “hacemos extensiva a su director don Eduardo Abril y a sus colaboradores señores Francisco Calvo y Francisco Maañón, para que con todo entusiasmo sigan la labor artística emprendida”(El Pueblo Gallego 1934, 25 de decembro).

Francisco Calvo exercerá como mestre na escola de nenos de Nespereira (Carballido, Alfoz) no ano 1930. En 1931 xa o vemos rexentando a escola de nenos de Santa Cilla, na que permanece, polo menos, ata o ano 1940, data na que ingresaba no hospital psiquiátrico de San Xoán de Deus de Palencia (Boletín Oficial da Provincia de Lugo.1940, 6 de maio).

Colaborador: Francisco Maañón Couto.

Resulta moi difícil compendiar toda a labor deste home. Podemos dicir que era fillo de Francisco Maañón López (un dos fundadores do Pósito de Pescadores de Foz) e de Euxenia Couto e que nacera o 18 de febreiro de 1911.

Con 25 anos fundaba, xunto con outros seis homes cuxas idades ían entre os 19 e os 29 anos, o día 1 de marzo de 1936 a Sección Focega de Falanxe Española, da que será, primeiro, secretario e, posteriormente, presidente e Xefe Local do Movemento.

Antes da súa colaboración no xornal Despertar vémolo escribindo no xornal Las Ribeas del Eo (1936, 22 de febreiro) un artigo que desprendía cansancio cos partidos existentes e rabia pola acción, constante no tempo, dos caciques de dereitas.

Tanto polo abultado das obras realizadas durante o seu período de alcalde como por outras labores realizadas en prol da cultura e do desenrolo económico de Foz deberíamos dedicarlle un capítulo aparte (algo que faremos con posterioridade).

 Colaborador: Ramón Salgado Toimil.

Acontece con este mestre o mesmo que con Francisco Maañón Couto, que merece un artigo aparte. Polo de agora podemos dicir que era o colaborador deste xornal de maior idade o que o convertería, ao noso entender, no referente e guía do proxecto.

Colaborador: Segundo Vázquez López.

Seu pai, Constantino Vázquez Palmeiro rexentaba unha tenda de ferraxaría e quincalla na praza de Foz.

Segundo formara parte dos sete fundadores de Falanxe de Foz. Tralo golpe militar e co comezo da Guerra Civil marcha voluntario a loitar, atopando a morte na fronte de Teruel.

A principios de marzo chegaba a Foz a noticia do seu falecemento o día 19 de febreiro “La Falange, de la cual era secretario, ya con anterioridad al Movimiento, y uno de sus fundadores, izó las banderas nacional y rojinegra a media asta, como igualmente el ayuntamiento, en homenaje póstumo al camarada caído.

En las escuadras de la calle fue  uno de los primeros, siendo también el primero escogido de Dios para juntarse a las legiones azules de los héroes caídos” (Vallibria. 1938, 6 de marzo).

Cando se cumpría un ano do seu falecemento a prensa faise eco desa efeméride, e nun deses xornais podemos ler que o definían como “pluma batalladora del semanario Despertar” (Vallibria. 1939, 4 de marzo).

Colaborador: Cándido Fanego López-Leitón.

Sabemos que en maio de 1936 tiña 25 anos, traballaba como chofer e era natural da parroquia de Santiago de Foz. No mes de outubro dese ano vémolo formando parte do cadro artístico da Cultural Deportiva Focense representando unha obra teatral no Teatro Cageao, dirixido polo vista de Aduanas, Eduardo Abril.

Falecía, como o anterior colaborador, en combate. O seu falecemento tivera lugar en Serós (Lleida) ás once da noite do 7 de novembro de 1938 cando unha ráfaga de metralladora o mata. O seu cadáver non aparecerá nunca, supoñemos que quedou nunha das moitas foxas comúns de soldados falecidos.

Na prensa do 26 de maio de 1939 podemos ler o panexírico dedicado a este home, falecido mentres combatía “por tierras catalanas ibas cumpliendo uno de tantos servicios de transmisiones de los cuales podía depender una victoria, fuiste sorprendido por el enemigo”. Sinalaba o autor do panexírico que Cándido Fanego profesaba un amor sen igual  ao seu pobo de Foz, “uno de tus grandes amores, como tantas veces demostraste en tus colaboraciones desde “Despertar” y desde “La Cultural Deportiva Focense”, de la cual eras su “ala Paredes”, que así te llamaban, así como desde el Cuadro de Declamación, en el cual tantas veces revelaste tu alma de artista” (El Progreso de Lugo. 1939, 26 de maio).

Cando se escribe en prensa, e sobre todo nos artigos de opinión, sóense crear inimigos pois sempre haberá alguén que non pense coma ti, algo moi normal,  por outra parte.

Un deses inimigos cos que se atoparon os redactores do Despertar foi Nenanda.

Baixo este pseudónimo asinaba un correspondente do xornal Las Riberas del Eo. Con ese pseudónimo vémolo asinando un artigo en Ribadeo no mes de xuño de  1933. En maio de 1934 asinaba outro artigo onde falaba do pouco que cobraban os traballadores e para informarse dinos “que no es preciso, ni mucho menos, que salga de Ribadeo” e busca peóns que traballaban nas obras do porto de Ribadeo así como mariñeiros da vila.

No mes de xaneiro de 1935, volvía a tocar o tema do paro obreiro en Ribadeo “hemos cooperado, en medida de nuestras fuerzas a remediar esta situación de hambre, que con caracteres alarmantes parece dispuesta a enseñorearse de Ribadeo”.

En abril de 1936, atopándose circunstancialmente en Foz, remite ao xornal Las Riberas del Eo un contundente artigo en contra dos redactores do xornal Despertar. Como tan só temos o testemuño dunha das partes non podemos saber exactamente que acontecera.

Parece ser que Nenanda escribira un artigo sobre o xornal Despertar ao que acusaba, ao parecer, de ser localista e non tocar temas doutros concellos. Dende o novo xornal focego sacan unha editorial criticando o artigo de Nenanda e ao propio autor, afirmando que debaixo dese pseudónimo se esconde un membro do consistorio focego.

Nenanda respondíalles dende La Riberas que os redactores do Despertar o confundían con “algún munícipe straperlista, tal vez, de los “buenos” tiempos radical cedistas, que no volverán ... pero no, yo no soy ese personaje” (Las Riberas del Eo, 1936, 9 de maio).

Entre as críticas vertidas polo Despertar figuraba unha na que comparaban ambos xornais. A esa afirmación Nenanda respondía que non se poden comparar porque un leva 50 anos exercendo e outro acaba de nacer.

Un novo artigo de Nenanda (Las Riberas del Eo, 1936, 9 de maio) volve a facer fincapé no tema de que os do Despertar insisten en atacalo.

Descoñecemos como rematou o enfrontamento entre ambos xornalistas, supoñemos que a desaparición do Despertar, en xullo de 1936, debeu de acabar coa disputa. Pero queremos facer fincapé aquí na nota que axuntaba a dirección do xornal Las Riberas del Eo (1936, 9 de maio) ao artigo de Nenanda, por ser, como é, un exemplo de calma, tan necesaria, nos tempos convulsos onde prima a polarización e o enfrontamento “Al mismo tiempo queremos hacer constar, que es mejor pasar por alto estas cuestiones que no conducen a nada práctico. La misión de los periódicos es muy otra. Ya lo saben nuestros colaboradores. Vivimos unos momentos difíciles de la Historia, que todos debemos aprovechar para unión y prosperidad de los pueblos”.

Outro inimigo do xornal Despertar foi Xosé Mel Pérez, pero non na súa faceta de médico senón na de político e alcalde.

Nos meses de setembro e outubro de 1937 a Xosé Mel ábreselle un expediente sancionador e entre as testemuñas que declaran, tanto ao seu favor, poucas, como na súa contra, estaba o xefe local de  Falanxe, Francisco Maañón Couto. Este dinos que Xosé Mel “fue fundador y presidente del primer Comité Republicano antes del advenimiento de la República en esta villa. Primer Alcalde-Gestor republicano; presidente fundador de Alianza Republicana y de los comités Radical, Unión Republicana e Izquierda Republicana … Gestionó el nombramietno de Delegado Gubernativo para la elecciones del 16 de febrero al destacado e irresponsable dirigente marxista, expulsado de Cuba por comunista, Manuel Camba Costa” (Arquivo Intermedio Militar Noroeste. Ferrol. Causa 4-119-37. Documentos 10,11,30,33,35,36,37,38,45).

Polo que concirne ao Despertar, podemos ler como o xefe local de Falanxe o acusaba de atacar a ese xornal “denunció y persiguió a los elementos de Falange, sobre todo a los redactores del semanario local Despertar, a los cuales denunció al gobernador Fernández Vega, acusándoles de fascistas y haber repartido hojas contra Casares Quiroga el día del mitin y en otras ocasiones”. Se temos en conta que dos seis redactores do Despertar cinco eran falanxistas, tal vez, non deberían de tomar a mal os redactores que os cualifiquen de fascistas.

Xosé Mel respondía que “leía el semanario Despertar, por ser el periódico de la Villa, si bien no persiguió a los redactores del mismo”.

Agardamos agora, como o facía Miguel Somovilla no seu artigo, que nun futuro poidamos ter acceso a algún exemplar do xornal Despertar para descubrir, de primeira man, cal era o ambiente que se vivía en Foz neses meses previos á Guerra Civil.

 

Se algún lector ou lectora quere facerme algunha corrección, pregunta, suxestión ou facilitar algún tipo de información pode facelo no seguinte correo: cronistadefoz@gmail.com

Partidos Políticos de Foz. 1936: A Falanxe.

 

       Foz saudando ao modo falanxistas. Fotografía facilitada por Ramón Mecía, ao que lle agradecemos a cortesía.

No mes de marzo de 1936 constituíanse en Foz tres seccións locais de tres partidos distintos; estámonos a referir a Esquerda Republicana de Foz (fundada o 17 de marzo), a Unión Republicana de Foz e Falanxe Española de Foz (estas dúas últimas constituídas o día 1 marzo).

Non existían socialistas en Foz? Si, existía unha sección local socialista, pero, a diferenza dos anteriores, fora creada ás 5 da tarde do 27 de febreiro de 1934.

Neste artigo ímonos ocupar da Falanxe Española de Foz, non por ser a primeira en fundarse, senón por ser a que máis durou, por razóns obvias; tralo golpe de xullo de 1936 as asociacións políticas contrarias ao Movemento desapareceron pola forza da vida política.

Antes do mes de marzo, data da constitución da sección local de Falanxe Española, a idea de crear algo novo, politicamente falando, que rompese cos partidos habituais xa estaba no ambiente.

A finais de febreiro de 1936, Francisco Maañón Couto asinaba no xornal Las Ribeas del Eo (1936, 22 de febreiro) un artigo que desprendía cansancio cos partidos existentes e rabia pola acción, constante no tempo, dos caciques de dereitas.

Francisco Maañón afirmaba ter votado nas eleccións dese mes aos candidatos republicanos e ter inscrito na súa papeleta a varios da dereita polo acordo existente, por ambas tendencias políticas,  para elixir ao candidato Manuel Becerra, algo que as dereitas non cumpliron. Ante esa situación, e con conseguinte enfado, Maañón afirma “Debido a todos estos juegos, en los cuales el amor al pueblo se halla ausente, se habla de constituir una organización de carácter popular para laborar por la redención y el progreso de Foz y limpieza de las costumbres públicas”. Nestas frases coidamos ver a orixe da Falanxe Focega.

E así, ese 1 de marzo de 1936, un grupo de sete persoas creaban a agrupación local de Falanxe Española. As idades destes primeiros afiliados ían entre os 18 anos, o máis novo, ata os 29 do maior e as profesións comprendíanse da seguinte maneira: Tres estudantes, dous comerciantes, un dependente de farmacia e un conserveiro. A procedencia destes fundadores circunscríbese á vila, pois seis son de Foz e un de Cangas. Todos eles salvo o seu secretario, Francisco Maañón Couto (que logo se converte no presidente desta Falanxe Focega), participarán na Guerra Civil que comeza ese ano, e, un deles, Segundo Vázquez López, morrerá nela, xunto con outros 41 homes de Foz.

Ao longo deste artigo iremos vendo os movementos na afiliación deste partido, na consciencia de que nos faltan datos. No arquivo municipal de Foz conservan a documentación relativa á Falanxe de Foz (Carpeta 1315), por desgracia tan só a relativa aos homes, pois da Sección Feminina e Seccións Infantís nada se conservou.

Os listados de afiliación conservados abarcan varios períodos: o primeiro comprende os anos 1936 e agosto de 1937. Un segundo listado que abarca entre 1936 a 1938 e un terceiro realizado no ano 1964. Rexeitamos, por estar incompleto, o listado realizado no ano 1972.

Sumando os totais chegamos á cantidade de 151 afiliados entre 1936 a 1963; claro que de aí habería que restar os falecidos en combate, os expulsados, os trasladados a outras Falanxes e os que se deron de baixa, tanto voluntaria como por falecemento. Volvemos a facer fincapé en que tan só falamos de homes, polo tanto a ese número de 151 afiliados habería que sumar as afiliadas da Sección Feminina e as Seccións Infantís da mesma organización.

No listado que abarca os anos 1936 e 1937 atopámonos con que neses dous anos afílianse un total de 132 persoas, das que 13 formaban parte nun principio dos Requetés. Lembremos que en abril de 1937 o Decreto de Unificación, emitido por Franco, unía ambas forzas (Carlistas e Falanxistas).

Vexamos a evolución dos afiliados:

Trala fundación do 1 de marzo, o seguinte proceso de afiliación ten lugar o día 3 de abril, momento no que a Falanxe de Foz alcanza os dez afiliados. Ese día afiliábanse un estudante de Foz (19 anos) e dous veciños de Cangas (un empregado de 28 e un labrador de 26 anos). No mes de maio, o día 15 en concreto, o número de membros da Falanxe de Foz dóbrase, pasando de 10 a 20 afiliados. O curioso deste segundo bloque de afiliación é que dos dez afiliados, nove son de San Acisclo. Supoñemos, pois carecemos de documentación que o acredite, que se deba ás xestións realizadas por Xoán Iglesias Rubal (O Pinguelo), de 37 anos de idade. Salvo este home, que tiña unha taberna, o resto dos afiliados son labradores, indo as súas idades entre os 19 e os 61 anos.

A finais do mes de maio, tres meses despois da súa constitución, a Falanxe Focega contaba con 21 afiliados, alcanzando o número de 35 afiliados o día 18 de xullo de 1936.

Semella un número bastante baixo de afiliados, pero, por desgraza, carecemos dos datos de afiliación do resto dos partidos políticos focegos para poder realizar unha comparativa.

Resulta innegable que o alzamento militar é a razón que condiciona o elevado número de afiliacións á Falanxe de Foz, pasando deses 35afiliados antes do golpe aos 85 a finais de 1936. En 1937 o número de afiliados non alcanza as cotas do ano anterior, quedando nun total de 47 afiliados. Falanxe Focega contaba a finais de 1937 cun total de 132 afiliados, cuxa distribución parroquial era a seguinte: Foz (70 afiliados), á que seguen Cangas e Vilaronte con 14 afiliados cada unha delas; San Acisclo, 13; San Martiño, 11; Santa Cilla, 5; Nois, 3 e Fazouro 1 afiliado, lembremos que dun dos afiliados descoñecemos a parroquia de procedencia.

Se lemos a prensa do momento comprobaremos como Falanxe Focega é tremendamente activa, organizando misas en honra dos caídos ou exaltación do Caudillo; organizando manifestacións pola toma de poboacións en mans dos republicanos; organizando recadacións de cartos, roupa, xoias ou comestibles para a fronte bélica; participando en reunións con outras agrupacións falanxistas provinciais, a nivel galego e do resto do Estado.

Toda esta ampla actividade levaríanos a pensar que contaba con gran respaldo na poboación local, pero esta afirmación non se corresponde co número de afiliacións. Se entre 1936 e 1937 chegaban aos 132, en 1938 tan só se afilian catro persoas e, en 1939, tan só rexistramos un afiliado. Este mesmo número de afiliados, un, é o que nos atopamos para os anos 1940,1941,1945,1950, 1957,1958,1959, 1960 e 1961.

Rematamos estas anotacións co ano 1963 onde aparecen 5 afiliados, o que nos dá un total de 151 afiliados, dos que habería que descontar os falecidos en combate, por enfermidades, expulsados, trasladados ou que pediran a baixa.

Deses 151 afiliados descoñecemos a parroquia de orixe dun deles e do resto sabemos que Foz tivo 85 afiliados, Cangas 16,Vilaronte e San Acisclo 14 cada unha delas, San Martiño 11, Santa Cilla 6, Nois  3, Fazouro 2 e Cordido cero.

Se miramos por profesións vemos que 

PROFESIÓNS AFILIADOS FALANXE
Canteiro	1	Sacerdote	3
Carpinteiro Ribeira	1	Zapateiro	3
Garda civil	1	Chofer	4
Mamposteiro	1	Madeireiro	4
Mecánico	1	Armador	5
Médico	1	Xastre	5
Militar	1	Fogueiro	6
Obreiro	1	Mestre	6
Taberneiro	1	Industrial	7
Veterinario	1	Mariñeiro	7
Viaxante	1	Carpinteiro	9
Conservas	2	Comerciante	9
Electricista	2	Empregado	11
Farmacéutico	2	Estudante	15
Funcionario	2	Labrador	32
Propietario	3	TOTAIS	151

 

A Sección Infantil de Falanxe: Balillas ou Frechas.

Sabemos que existían, polo menos dende o 1936, pois no xornal El Pueblo Gallego (1936, 12 de setembro) dábasenos conta do acto de reentronización dos crucifixos nas escolas, interésanos porque afirma que camiñaban, en procesión cívica, os nenos das escolas, acompañados dos seus mestres, “de los balillas y falangistas de la villa”; polo tanto xa tiñan creadas as seccións infantís. A citada procesión ía encabezada polo coadxutor de Foz, o señor Paz, quen portaba o santo Cristo “custodiado por los falangistas”, ademais das autoridades. Resulta interesante o que nos di a continuación “La Sección Femenina de Falange hicieron su primera salida pública, formando también en la comitiva”.

En xaneiro de 1937 era nomeado Martín Maañón como xefe da sección de Balillas de Foz.

        Sección Feminina da Falanxe Focega. Fotografía do libro “Foz, a xanela aos nosos devanceiros”, p.237.

Da Sección Feminina da Falanxe Focega, a pesar de non conservar datos no arquivo municipal de Foz(eu prefiro dicir que polo de agora non apareceron, por si aparecen  posteriormente) podemos apuntar algúns datos procedentes da prensa.

Viámolas saír publicamente en manifestación a favor da reentronización dos crucifixos nas escolas no mes de setembro de 1936. Un mes despois, a delegación de prensa e propaganda da F.E. de Foz, (ou sexa Ramón Salgado Toimil, que se afiliara a Falanxe o 27 de xuño de 1936) dábanos conta da existencia dun taller de costura da Sección Feminina, instalado “en una amplia sala del cuartel de Falange – una vieja casona señorial cuyas estancias antes silenciosas son hoy actividad juventud y fervor patriótico – han montado su obrador para nuestros milicianos y soldados las obrerillas focenses de nuestra sección femenina”(El Progreso de Lugo. 1936, 18 de novembro). Esa vella casona á que se refire o articulista non é outra que a vella aduana de Foz; así nolo di a prensa “por iniciativa del secretario de las JONS, Paco Mañón Couto, se ha improvisado en el local de la Aduana un taller de confección de prendas de abrigo”(El ideal Gallego. 1936, 7 de outubro). Pola nosa banda, coidamos que esa vella casona mencionada é a casa do matrimonio Martínez Otero, pero, agardando máis datos que o confirmen preferimos manter o silencio.

Dese taller de costura saían para a fronte bélica, no mes de decembro de 1936, un total de 100 camisas, outros cen calzóns e oitenta xerseis. Ademais diso, nese mesmo mes contaban organizar no local de Falanxe un comedor infantil, algo que terá lugar na Noiteboa de 1936, sendo coñecido como “Socorro de Invierno”, dando de comer a 150 nenos e nenas do Foz máis necesitado.

A Sección Feminina neses anos de 1936 e 37 estaba presidida por Ramona Docampo

Outras organizacións femininas existentes en Foz eran as Margaritas (sección infantil feminina dos Requetés) e as “Mujeres al servicio de España”. Estas últimas, vinculadas á Falanxe, tiñan como labor esencial a costura e bordado de prendas que, posteriormente, se destinarían á fronte de combate ou aos hospitais.

Esta última organización tiña representación en tódalas parroquias focegas, e así vemos que, en febreiro de 1937, estaba composta por 58 mulleres distribuídas da seguinte maneira: Cangas, 8. Cordido, 7. Fazouro, 4. Foz, 8. Nois, 7. San Acisclo, 4. San Martiño, 10. Santa Cilla, 8 e Vilaronte 2.

Como pago a tódalas actividades e recadacións realizadas pola Falanxe Focega, seccións masculina e feminina, recibiron, en 1939, “el honor de participar en el traslado de las cenizas del glorioso fundador José Antonio. El jefe local, Francisco Maañón, formó parte de la representación de Lugo que hizo relevo en la provincia de Cuenca y con las mujeres de la Sección Femenina de la organziación lucense fueron a Madrid y al Escorial las camaradas Piedad Leitón y Maruja Villares” (Vallibria.1939, 9 decembro).

Rematamos aquí esta primeira aproximación á Falanxe Focega quedándonos por estudar, e publicar, as actividades que organizaron no Foz de 1936 a 1939; pero iso xa é outra historia.

 

AS CASAS BARATAS DE FOZ.

 

       Grupo Ramón Arias. Arquivo Dixital do Concello de Foz. Fondo Antón Ares.

A falla de vivenda social, aquela que é asumible aos que non poden acceder á do mercado libre polos exorbitados prezos desta, é un tema recorrente na prensa, tanto como preocupante.

Neste artigo imos ir ata un período no que en Foz escaseaba a vivenda e veremos como a acción combinada do concello de Foz coas administracións nacionais e provinciais permitirá a construción de 121 vivendas sociais que deron acollida a máis de 484 persoas.

Estámonos a referir a eses tres grupos de vivendas sociais concibidas na década dos corenta, construídas e entregadas a finais da dos 50, a lo menos dous grupos, pois o terceiro será entregado na década dos 70.

Estes grupos recibirán os nomes dos camaradas falanxistas caídos en combate  durante a Guerra Civil. Así vemos como o primeiro deles, composto por 51 casas, recibe o nome de Ramón Arias Otero(ebanista, afiliado á Falanxe o 09/08/1936 con 20 anos); o seguinte en ser entregado, composto por 20 casas, recibe o nome de Segundo Vázquez López (comerciante, afiliado o 01/05/1936 con 27 anos) e o terceiro, de 50 pisos, levará o nome de Cándido Fanego López-Leitón (Chofer, afiliado o 15/05/1936 con 25 anos).

Ramón Arias Otero falecía en 1938, xunto con outros 700 compañeiros, no afundimento do cruceiro Baleares e Cándido Fanego López-Leitón atópase coa morte a principios de novembro dese ano nos combates de Serós (Lleida). Destes dous homes non se puido recuperar o seu corpo quedando o de Ramón nas augas murcianas, fronte ao cabo de Palos, e o de Cándido nos montes fríos de Lleida.

O que si se puido recuperar, e traelo a Foz para ser soterrado, é o de Segundo Vázquez López, que falecía a principios de marzo de 1938 na fronte de Teruel; é o único destes tres que descansa en Foz.

No proxecto orixinal de vivenda pública, financiado polo estado franquista, pretendíase primar aos que loitaran na guerra (polo bando dos golpistas), aos menos favorecidos economicamente e ás familias numerosas. Neste senso, o día 1 de agosto de 1941, o Estado aprobaba a lei de protección de familias numerosas, pois “solamente los pueblos de familias fecundas pueden extender la raza  por el mundo, crear y sostener imperios” (Boletín Oficial da Provincia de Lugo. 1941,13 de setembro). Segundo esta lei as familias numerosas tiñan unha serie de vantaxes, tanto económicas como de acceso a postos laborais, pero traémola aquí porque tamén  tiñan prioridade na “concesión de casas baratas, económicas y viviendas protegidas”; por esta razón se contempla, nun principio, que as familias destinatarias desas casas sindicais a construír en Foz sexan tan só familias numerosas, algo que non se levou a cabo xa que moitos dos beneficiados eran familias con dous fillos.

Estes grupos de vivendas sindicais están cofinanciados. O primeiro (Ramón Arias) polo Estado, o concello, o Pósito de pescadores e as familias mariñeiras beneficiadas, que aboarían unha cota mensual. O segundo deles (Segundo Vázquez) polo Estado, o Concello e polas familias que nelas residisen, que tamén aportarían cota mensual. Este tipo de confinanciación é a que se repite no terceiro dos grupos.

O concello de Foz tiña que conseguir os terreos necesarios para poder levantar ambos grupos e, posteriormente, doalos á Obra Sindical do Fogar, que sería a encargada de financiar a construción.

Para levar a cabo esta labor o concello debe de expropiar os terreos necesarios, situados todos eles no lugar coñecido como Veiga de Lourido.

Un decreto gobernamental de 1941 outorgáballe potestade tanto ás Deputacións como aos concellos para levar a cabo as expropiacións e a posterior doazón ao Instituto Nacional de Vivenda, encargado da obra. Ao ano seguinte (1942) o delegado provincial de Sindicatos de Lugo remitíalle á Xefatura do Instituto Nacional da Vivenda a proposta da “construcción de un Grupo de viviendas protegidas, destinadas a los camaradas del Pósito de Pescadores de la villa de Foz”. Aínda que tan só menciona un dos grupos, na referida proposta, compréndese a construción do grupo de casas para mariñeiros (Ramón Arias) e para empregados (Segundo Vázquez).

Os tres proxectos urbanísticos variaron a concepción das casas a construír, pasando dun formado por 51 casas unifamiliares independentes unhas das outras, e con terreo todo ao seu arredor, a outro formado por 20 casas unifamiliares pegadas unhas a outras e con terreo na parte traseira, cos frontais dando a unha praza; para rematar nun terceiro formado por 50 vivendas divididas en 7 bloques con seis pisos en cada un deles e un con oito.

Comezan as expropiacións.

O grupo Ramón Arias abarcaba un total de 377 áreas con 43 centiáreas e para o de Segundo Vázquez  necesitábanse 208 áreas e 19 centiáreas.

A taxación dos terreos a expropiar, realizada polo perito Pedro Alonso Maañón, tivo resultados ben distintos. No grupo Segundo Vázquez, todos os donos dos terreos a expropiar aceptan o prezo dado polo perito, algo que non sucede no grupo Ramón Arias onde, algo máis da metade dos propietarios, rexeitan a oferta.

Unha nova taxación porá de acordo a todos os propietarios, pero iso non quere dicir que todos os problemas estivesen resoltos, pois dous dos propietarios non vivían en Foz; trátase dos irmáns Becerra que residían en Bos Aires e de María Luisa Chao Couto, en Ávila.

No primeiro dos casos, o dos irmáns Becerra, o concello emprega o mesmo sistema que utilizara cos herdeiros de Bolaño e Núñez, tamén residentes en Bos Aires. Con motivo da construción do edificio do novo mercado de abastos e ante a non contestación por parte dos afectados, o perito taxador deste caso (Roberto Lage) impón o prezo sobre a propiedade a ocupar sen que nin os propietarios, nin os seus herdeiros puidesen protestar. No caso dos herdeiros de Xosé Ramón Becerra acontece o mesmo, estipulando o perito un prezo de 1.162,45 pesetas por esa finca.

O caso de Luisa Chao foi máis sinxelo, chegou con aumentar o período de reclamación.

Unha vez solucionado o problema destes dous posuidores quedaba por arranxar outro, de maiores proporcións, tanto en tamaño, en número de herdades como polo poder económico do propietario; tratábase da Fundación Martínez Otero, a quen lle pertencía case o 25% dos terreos a expropiar (143 áreas e 43 centiáreas, cun custo de 54.742,80 pesetas).

A Corporación Municipal en atención ao ditame do arquitecto, segundo o cal os terreos da Fundación eran os máis axeitados para levar a cabo a construción das vivendas, acepta a cantidade fixada, así como pagar a contribución e o compromiso de construír as vivendas nun prazo de tempo prudencial.

          Grupo Segundo Vázquez. Arquivo Dixital do Concello de Foz. Fondo Antón Ares.

O día 25 de outubro de 1944, os albaceas da Fundación Martínez Otero outorgaban escritura de venda, ante o notario de Ferreira (Melchor Egerique), despois de recibir a cantidade de 56.385,13 pesetas, que serían abonadas da seguinte maneira: 25.000 polo concello, 16.912,06 polo recadador Ramón Fernández e 14.472,37 polo Pósito de Pescadores.

Unha vez que quedou solucionado o problema coa Fundación a Corporación acordaba a confección dun presuposto municipal extraordinario “por importe de 472.000 pesetas para atender a los gastos de expropiación de terrenos para Viviendas protegidas, Casa Consistorial y Juzgado comarcal, Grupo escolar y otras obras de saneamiento, urbanización y vías públicas que en la parte de ingresos se ha de dotar con el presupuesto de 1944 y las subvenciones concedidas por el Estado para el pago de la cuotas iniciales de dichas obras y a medio de empréstito por importe de 250.000 pesetas” (Boletín Oficial da Provincia de Lugo. 1945, 9 de maio).

O grupo residencial Ramón Arias, do cal era responsable o arquitecto Ruperto Sánchez Núñez, tiña un presuposto de 1.412.911,72 pesetas e un prazo de construción dun ano. A primeira poxa pública, realizada en 1946, quedou deserta debendo aumentar o presuposto ata os 2.249.518,83 pesetas e un prazo de construción de dezaoito meses, unha vez iniciadas as obras. En marzo de 1947 facíase con estas obras o contratista Anxo Zubizarreta Olavarría (o mesmo que realiza as obras do tren da costa e a ponte na desembocadura do río Ouro).

A medida que o grupo Ramón Arias tomaba forma tamén o facía o grupo de vivendas Segundo Vázquez.

Este estaría composto por 20 vivendas ademais das “oficinas del Ayuntamiento, Correos, Telégrafos, Falange y Sindicatos; el cuartel dela Guardia Civil, Grupo Escolar y ocho viviendas para maestros”, novamente, entre o proxecto inicial e o resultado final hai moitas diferencias. A extensión dos terreos a expropiar, pagados a 5 pesetas m², era de 208 áreas e 19 centiáreas, ascendendo o prezo á cantidade de 59.735,50 pesetas.

Se no grupo Ramón Arias as casas ían destinadas a persoas vinculadas co mar (mariñeiros e armadores) no grupo Segundo Vázquez dividíanse da seguinte maneira: 2 para obreiros industriais, 6 para pensionistas e as 12 restantes para funcionarios; “este tipo de vivienda constrará de planta baja y un piso. La planta baja quedará subdividida en cocina, comedor y habitaciones; en el piso cuatro habitaciones y cuarto de baño”, pero ao final non foron repartidas da maneira concibida orixinalmente.

O presuposto deste segundo grupo de vivendas sociais alcanzaba o valor de 35.000 pesetas por cada casa construída, que multiplicado poro 20 unidades daba unha cantidade de 700.000, ao que habería que sumar as 59.735,50 pesetas pagadas pola compra do terreo e o custo que tivese a urbanización (rúas, beira rúas, sumidoiros, subministro de auga e luz). Este proxecto construtivo, segundo lemos na documentación, éralle encargado ao arquitecto Ruperto Sánchez. Na prensa de 1958 informábase que o presuposto deste segundo grupo de vivendas sociais alcanzara a cantidade de 1.767.675 pesetas.

Entre o 28 e 29 de novembro de 1947 o alcalde focego, Francisco Maañón, asistía en Lugo á firma da escritura de construción dos dous grupos de vivendas protexidas. O grupo Segundo Vázquez puido ter nacido de maneira moi distinta á que o coñecemos pois o alcalde coidaba que era mellor que esas 20 casas “no sean emplazados alrededor de la Plaza monumental como fueron proyectadas ya que desdecirían en un futuro próximo de la grandiosidad de la misma, opinando que si no hay entorpecimiento alguno en la realización de las obras, dichas viviendas deben ser emplazadas más abajo cerca de las de los Pescadores”. Idea que non se levou a cabo, como tampouco se levou a de construír nesa mesma praza entorno á que se levantaron as 20 vivendas sociais o novo consistorio. Esta idea, do ano 1971, tampouco tivo calado, máis ben oposición.

Si as obras de Ramón Arias comezaron en 1947 non será ata maio de 1956 cando os beneficiados (os novos propietarios) delas teñan que acudir a Lugo a realizar o ingreso na cartilla de aforro dunha cantidade equivalente ao 16% do valor da casa.

No mes de xullo do ano 1957 a prensa dábanos conta do custo total da urbanización Ramón Arias, que ascendía á cantidade de 4.554.379,98 pesetas, correspondéndolle aos novos propietarios pagar unha cota mensual de 163 ou 133 pesetas, dependendo do tamaño e do número de habitacións da casa que lle tocase; esa cota mensual tería unha duración de 40 anos.

O día 21 de xullo de 1957, a iso das once da mañá, chegaba a Foz o Gobernador Civil e Xefe do Movemento, Henrique Otero Aenlle, para facer entrega das casas do grupo Ramón Arias.

Un nove de agosto de 1959, dous anos despois da entrega de chaves do grupo de vivendas Ramón Arias, o gobernador Otero Aenlle volvía a Foz, acompañado do presidente da Deputación, autoridades do Movemento e alcaldes da costa de Lugo, para realizar a entrega das casas do grupo Segundo Vázquez.

O terceiro grupo de vivendas sindicais, denominado Cándido Fanego, como os anteriores, comézase a fraguar a finais da década dos anos corenta, pero a súa construción, e posterior entrega, irase dilatando ao longo do tempo.

Este terceiro proxecto, como os anteriores, sofre cambios, pois das 29 vivendas que pensaban construír en 1948 pásase a un total de 50 pisos. Tamén, como nos dous anteriores, no proxecto inicial figuraba a construción dunha Policlínica, unha Casa Sindical Comarcal e o Fogar do Produtor, que como nos proxectos anteriores, non pasaron do papel.

En 1951 o concello cedía á Delegación Nacional de Sindicatos de Obra Sindical del Fogar os terreos necesarios para esta nova obra. Dous anos despois, 1953, dende o concello instábase á mesma Delegación que axilizase os trámites para comezar as obras, pero non será ata o ano 1961 cando se retome a idea.

No concello, presidido este por Beltrán Veiga, recibíranse 62 solicitudes de familias focegas que non tiñan casa á que poder trasladarse, quedando obrigados a vivir cos seus maiores.

En 1963 comezan dende o concello a traballar, de novo, na cesión dos terreos necesarios ao Instituto Nacional da Vivenda para a construción deste novo grupo.

Trátase dun total de 6.440 m² situados todos eles na Veiga de Lourido “en donde llaman Espiño y Restreva”, alcanzado a cantidade de 565.000 pesetas o pago da expropiación.

A finais do ano 1968 poxábase polas obras de construción das 50 vivendas, das que era arquitecto Manuel Cortón Díaz. “el presupuesto de subasta, asciende a once millones cuatrocientas cuarenta y dos mil una peseta y veinticinto céntimos. El plazo de ejecución de dichas obras es de dieciocho meses” (Boletín Oficial da Provincia de Lugo. 1968, 6 de decembro).

En 1970 as obras destas vivendas eran adxudicadas á empresa Padín, de Pontevedra, á que se lle outorga un prazo de dous anos para rematar as obras.

Este terceiro grupo estaba formado por 50 pisos de catro dormitorios e cunha superficie construída de 92 m² cada un deles.

Como  posuímos máis información de cada un destes tres grupos de vivendas sociais agardamos poder volver a eles en posteriores artigos.

 

Entrega títulos de propiedade das casas do grupo Segundo Vázquez.

El Progreso de Lugo. 1959, 11 de agosto.