BOTES: CENTENARIO DA MORTE DUN INDUSTRIAL FOCEGO.

 

Antón López (Botes) e Pilar Veiga. Fotografías,  fondo particular do autor.

Quen falará de nosoutros cando levemos cen anos mortos? Probablemente ninguén e será nese mesmo momento cando estaremos, totalmente, mortos. A morte total é cando de nós non queda ningunha lembranza, é, cando desaparecemos completamente.

Para continuar vivos, cen anos despois do noso pasamento, debemos de deixar unha fonda pegada na memoria colectiva, que será a que nos lembre.

Hoxe ímonos lembrar de Antón López Castiñeira, que, con ese nome veu ao mundo aínda que o pobo de Foz o bautizou como “Botes”, non era este un nome orixinal senón herdado de seu  pai; permitídeme ir un pouco máis atrás no tempo, ata o 26 de febreiro de 1816, para asistir, no barrio de Vilaxoane, ao matrimonio de Fernando López Ramallada e Micaela Manuela Maseda.

Este matrimonio traerá a Foz cinco fillos, interesándonos o terceiro deles, Xosé María López Maseda, nado o 24 de novembro de 1821, que será o primeiro dos “Botes”. O alcume que recibe non só o bautiza a el senón que tamén a toda a súa familia que pasarán a ser coñecidos co nome de pía e o apelativo “de Botes”.

Xosé María López Maseda pasou a ser coñecido por todos como Botes, tanto é así que en correspondencia oficial empregábase o alcume en vez do nome de pía. No Arquivo Diocesano de Mondoñedo custódiase unha carta, do 12 de abril de 1870, enviada dende a secretaría episcopal ao párroco focego, Pedro Ramón Franco, na que se pode ler "le estimaré que el miércoles se sirva poner su Decreto, que con el Breve, recogerá Botes el jueves". 

Cando Xosé María falece, o 9 de outubro de 1896, o párroco focego inscribía a súa defunción coas seguintes palabras: “mandé dar sepultura eclesiástica al cadaver de José María Lopez Maseda – alias Botes – marido de María Castiñeira”.

Fillos de Xosé María son Fernandoe Xosé Antón López Castiñeira, este último continúa tanto co negocio paterno como co seu alcume, pois pasará a ser coñecido popularmente como Botes. 

Ao ano seguinte do falecemento de Xosé María López, o seu fillo, Xosé Antón, xa se dedicaba ao transporte de viaxeiros, aínda que dunha maneira pouco legal. Así, o 28 de agosto de 1897 será multado pola Garda Civil de Foz “por conducir en un carro, sin número, de su propiedad, siete viajeros, sin estar provisto de la competente licencia”, a multa foi de 10 pesetas e a inmobilización do carro ata que conseguise todos os permisos (Boletín Oficial da Provincia de Lugo.1897, 1 de setembro).

En 1914 Crisanto Couto Samaniego (alcalde de Foz entre 1925 e 1928) era o titular da licencia do carruaxe “Aurora”, outorgada polo gobernador civil de Lugo o 17 de xaneiro de 1914, quen lle concedía licencia “para que pueda destinar a la conducción de viajeros desde su domicilio a los distintos puntos de la provincia, el cual consta de diez asientos de interior y dos en la delantera, con peso sobre la baca de 300 kilogramos, movido por un motor de gasolina”. O que non tiña Crisanto era nin coche nin condutor, por esa razón formaba sociedade ese ano con   Xosé Antón López (Botes) para mercar  un automóbil De Dión-Boutón.

A sociedade foi ben, tanto, que o 6 de xuño de 1915 Xosé Antón mercaba, por 4.000 pesetas, a parte de Crisanto Couto, disolvendo así a sociedade.

O coche que se mercara para a sociedade foi vendido en 1917; no xornal La Voz de Galicia (1917, 19 de setembro) podemos ler “Venta de un automovil, Dion Bouton. Se vende uno muy bueno de 18 por 24 caballos, propio para servicio de viajeros. Para examinarlo y condiciones dirigirse a Antonio López (Botes). Foz”.

O 4 de outubro de 1920 Xosé Antón encargaba a Xosé Barro, de Chavín, axente xeneral para Galicia e Asturias da marca De Dion-Bouton, un novo automóbil para a súa empresa por valor de 23.000 pesetas. As características deste coche de liña aparecen detalladas na autorización emitida, polo Xefe de Sección de Obras Públicas do goberno civil de Lugo, o 29 de abril de 1921, segundo a cal tratábase dun automóbil, con permiso para o transporte de viaxeiros polas estradas provinciais, con capacidade para levar 18 asentos e cunha baca con capacidade de soportar cincocentos quilogramos, douscentos máis que no anterior automóbil. Probablemente estamos a falar do coche de liña denominado El Focense.

Este Botes do que estamos a falar non era o único focego en prestar un servicio de transporte nese ano de 1920; o Boletín Oficial da Provincia de Lugo (1920, 2 de xuño) publicaba unha relación de transportistas do noso concello na que se pode ler: “Antonio López Castiñeira, coche de alquiler. Fernando López Castiñeira, carro con una caballería. Juan Francisco Morán, un carro con tres caballerías. José Villarino, un carro con dos caballerías. José Ramón Aguiar, un carro con una caballería. Balbino Fernándezz Labrada un carro con una caballería. Domingo Rodríguez, idem y Antonio Teijeiro, idem”.

O nome Botes chegou a significar, nun tempo, vacacións de verán “Comienza estos días la emigración mindoniense con dirección a las playas de Benquerencia, San Cosme, Foz, Cangas y Nois.

Contribuye a ello las fiestas que allí se celebran este año y la facilidad de comunicaciones, mayores actualmente por la actividad del veterano Botes, cuyo magnífico auto prestará servicio diario durante todo este mes entre Foz y Mondoñedo”( La Voz de Mondoñedo. 1921, 1 de agosto).

Mondoñedo era o fin.

Mondoñedo era o fin de moitas das rutas dos autobuses de Botes, pero pouco nos podíamos imaxinar que a cidade episcopal se ía cobrar a vida de dous membros desta familia.

O primeiro será Fernando López Veiga, que falecía repentinamente en Mondoñedo, traballando xunto a seu pai “hijo mayor del conocido y popular “Botes”, dueño de los carruajes que hacen el servicio entre Mondoñedo y Foz” (Nova Galicia: revista semanal, órgano dos gallegos e pr’os gallegos n’as Amérecas. 1909, 22 de agosto).

En agosto de 1922, trece anos despois do falecemento do fillo de Xosé Antón, a morte  intenta levarlle outro fillo, tamén nas rúas de Mondoñedo, “el jueves de la semana pasada, al descargar el automóvil “El Focense”, en que presta servicio público entre Foz y Mondoñedo jueves y domingos, cayó a la calle con tanmala suerte José López, hijo del propietario de dicho vehículo don Antonio López (alias Botes), que sin conocimiento y en muy mal estado fue recogido por los presentes y conducido al consultorio inmediato a la parada de autobuses de don Manuel Soto Veiga” (Acción Social. 1922, 1 de agosto). O xornal Heraldo de Galicia (1922, 10 de setembro), editado en Cuba, aportaba máis información, dicíndonos que o suceso producírase “al querer bajar un cesto de pescado ... desprendióse el asa de dicho cesto, lo que le hizo perder el equilibrio, cayendo al suelo”. O autobús de Botes levaba a Mondoñedo, sobre todo os xoves, día de mercado na cidade episcopal, pescantinas focegas que aproveitaban o día para vender o seu peixe. Antón Niñe ten demostrada a existencia, para o caso de Foz, de tres tipos de pescantinas: as de pé, que cruzaban a ría aproveitando as mareas baixas; as de burra, na que levaban o peixe ata lugares máis afastados e as de autobús que ían a Mondoñedo a vender.

O día 1 de maio do ano 1926, ás sete da mañá, nas rúas de Mondoñedo, a morte atrapou a Xosé Antón López, e cando o veu buscar atopouno traballando no autobús, conducindo pasaxeiros cara á feira de Gontán (Abadín).

O xornal Renovación (1926, 3 de maio) cubría con estas palabras o suceso “Días pasados ocurrió en Mondoñedo una horrible desgracia.

Al salir de aquella ciudad un automóvil propiedad de Antonio López, vecino de Foz, conduciendo a varios viajeros que se dirigían a la feria de Gontán, el dueño del vehículo, hombre de 60 años, tuvo la fatal ocurrencia de subirse al estribo del coche en el momento en que  éste doblaba la esquina de la casa de D. Cándido Carreiras.

Como el espacio en aquel lugar es tan reducido que el paso de carruajes se hace con gran dificultad, Antonio, que no advirtió a tiempo el peligro, fue cogido entre la pared y el coche, quedando materialmente aplastado.

No obstante los inmediatos auxilios prestados al infortunado anciano, éste dejó de existir a los pocos momentos”.

Os xornais da zona deron ampla conta do falecemento, non polo sucedido senón polo cariño que se lle tiña ao falecido en toda a Mariña “y no solo en Foz; en Mondoñedo y Ribadeo, en Vivero, Valle de Oro y Lorenzana es general y vivo también el sentimiento, como ha de serlo igualmente en Villalba y en toda la Tierra Llana, pues en todo el Norte de nuestra provicnia era Botes conocido y apreciado por haberse dedicado toda su vida, ya desde niño, a las órdenes de su padre al transporte de viajeros”( El Ideal Gallego.1926, 4 de maio).  O xornal El Progreso de Lugo (1926, 5 de maio), que cubría a noticia do falecemento, informaba que  “Como demostración del sentimiento popular fueron suspendidos el domingo los bailes que suelen celebrarse en los salones públicos. De todos los pueblos de la comarca, aún de los más lejanos, especialmente de Mondoñedo, Ribadeo y Lorenzana, acudieron a Foz más de cincuenta automóviles, con personas pertenecientes a todas las clases sociales, con objeto de rendir el último tributo de la amistad ... ¡Pobre Botes! Ya no volverás a hacerte todo para todos, a bromear con las canónigas, a transigir por todos los cestos de pescado que las vendedoras quisieran cargar, a llevar la estudiantina a la Espiñeira y Mondoñedo en los días solemnes del año escolar”.

A morte acabou coa vida de Botes, pero non coa compañía Botes, que pasou a ser rexida polos fillos de Xosé Antón “el servicio de automóviles de Foz a Mondoñedo y Ribadeo, cuyos concesionarios son los hermanos Botes ha sido mejorado con la adquisición de un nuevo ómnibus construido en los talleres que en Chavín posee el señor Barro, coche que, además del interés que los concesionarios ponen en servir al público, honra los talleres de donde salió” (El Ideal Gallego.1930, 18 xaneiro). Pero isto, amigos e amigas, xa é outra historia.

Xoán Ramón Fernández Pacios.

Cronista Oficial do concello de Foz.

cronistadefoz@gmail.com

 

 

             

 

 

UN XORNAL DE FOZ: DESPERTAR. 1936.

    Estado actual da casa de Francisco Calvo Jarrín, onde nace o Despertar.

Resulta moi difícil escribir sobre un xornal que nunca se tivo a sorte de poder ler. Supoño que en Foz son moi poucos, se é que hai alguén, os que teñan no seu poder un exemplar do xornal Despertar, publicado en Foz entre os meses de abril e xullo de 1936.

Se consultamos na internet, a información existente sobre este xornal resulta bastante escasa. Un breve resumo na Wikipedia e un interesante artigo de Miguel Somovilla publicaba (23 de setembro de 2018) titulado “Despertar era un sueño” (https://miguelsomovilla.com/2018/09/23/despertar-era-un-sueno/) , pero pouco máis nos imos atopar.

Consultando na prensa da época, que existe dixitalizada, podemos sacar algún que outro dato que nos permitan ter un maior coñecemento dos homes que formaron parte do equipo de redacción. Así mesmo, os mesmos xornais consultados, darannos conta dos inimigos que este xornal tivo, a pesar de ter unha vida ben curta.

Cando sae á rúa por primeira vez o xornal Despertar?

Sabemos que foi no mes de abril, podemos afinar máis, entre os días 7 e 11 de abril.

No xornal El Pueblo Gallego (1936,7 de abril) podíamos ler “uno de estos días comenzará a publicarse en Foz un semanario republicano que llevará por título Despertar”. Catro días despois, no xornal Las Riberas del Eo (1936,11 de abril) podemos ler como un exemplar dese xornal chegara á redacción do xornal ribadense “el primer número del semanario Despertar, que ve la luz pública en la villa de Foz y es órgano del Comité de Salud Pública”.

O xornal El  Progreso de Lugo (1936,9 de abril) afondaba máis na historia do novo xornal que nacía en Foz, informándonos que estaba integrado “por un grupo de jóvenes deseosos de poner al primer puerto de cabotaje de la provincia a la altura que le corresponde”. Remataba a nota desexándolle unha longa e próspera vida; tendo en conta que o xornal viviu catro meses podemos dicir que El Progreso errou no seu desexo.

Miguel Somovilla infórmanos no seu artigo do blog que este xornal fora “impreso en los talleres Etelvino Méndez de Ribadeo y dirigido por Francisco Calvo Jarrín. Deduzco, a juzgar por su periodicidad, que apenas superó una quincena de números a lo largo de su efímera existencia”.

Que persoas formaban parte dese grupo de xoves  desexosos que mencionaba o Progreso de Lugo?

O equipo de redacción estaba composto polos seguintes persoeiros: o seu director era Francisco Calvo Jarrín, ao que acompañaban Francisco Maañón Couto, Ramón Salgado Toimil, Antón Noriega Varela, Cándido Fanego López-Leitón e Segundo Vázquez López; salvo o mencionado director, do que non puidemos saber a súa afiliación política, todos os demais formaron de Falanxe Española.

Deixando aparte a Noriega Varela, do cal descoñecemos a súa data de afiliación a ese partido, podemos dicir que Francisco Maañón e Segundo Vázquez López forman parte do grupo de 7 persoas que fundan, o 1 de marzo de 1936, a sección focega de Falanxe Española. Cándido Fanego López-Leitón afiliábase en maio de 1936 e Ramón Salgado Toimil no mes de xuño dese mesmo ano. Polo tanto, e salvo o director, dos catro compoñentes focenses dese xornal tres afiliáranse á Falanxe antes da creación do xornal e Salgado Toimil dous meses despois. 

Director: Francisco Calvo Jarrín.

Nado en Foz no ano 1911 onde falecerá en 1966. Era fillo de Francisco Calvo González e de Elvira Jarrín Sanmartín, esta última rexentaba un comercio en Foz e era a cabeza da familia tralo falecemento do seu marido en 1933.

Francisco Calvo Jarrín e Francisco Maañón Couto coñecíanse da súa época de estudantes de bacharelato no Instituto de Lugo, curso que rematan en novembro de 1927. O primeiro era alumno do mestre Ramón Salgado Toimil e o segundo do tamén mestre Antón Goy.

En 1928 vemos como Francisco Calvo obtiña o grao de mestre en Santiago de Compostela con moi boas notas (El Pueblo Gallego. 1928, 6 de outubro).

Os dous Franciscos, Calvo e Maañón, tamén coincidiran, polo menos en 1934, no Cadro Artístico da Sociedade Cultural Deportiva Focense dirixida polo vista de aduanas Eduardo Abril Carnicero. En decembro dese ano representaran unha obra en Foz recollendo sonoros aplausos “hacemos extensiva a su director don Eduardo Abril y a sus colaboradores señores Francisco Calvo y Francisco Maañón, para que con todo entusiasmo sigan la labor artística emprendida”(El Pueblo Gallego 1934, 25 de decembro).

Francisco Calvo exercerá como mestre na escola de nenos de Nespereira (Carballido, Alfoz) no ano 1930. En 1931 xa o vemos rexentando a escola de nenos de Santa Cilla, na que permanece, polo menos, ata o ano 1940, data na que ingresaba no hospital psiquiátrico de San Xoán de Deus de Palencia (Boletín Oficial da Provincia de Lugo.1940, 6 de maio).

Colaborador: Francisco Maañón Couto.

Resulta moi difícil compendiar toda a labor deste home. Podemos dicir que era fillo de Francisco Maañón López (un dos fundadores do Pósito de Pescadores de Foz) e de Euxenia Couto e que nacera o 18 de febreiro de 1911.

Con 25 anos fundaba, xunto con outros seis homes cuxas idades ían entre os 19 e os 29 anos, o día 1 de marzo de 1936 a Sección Focega de Falanxe Española, da que será, primeiro, secretario e, posteriormente, presidente e Xefe Local do Movemento.

Antes da súa colaboración no xornal Despertar vémolo escribindo no xornal Las Ribeas del Eo (1936, 22 de febreiro) un artigo que desprendía cansancio cos partidos existentes e rabia pola acción, constante no tempo, dos caciques de dereitas.

Tanto polo abultado das obras realizadas durante o seu período de alcalde como por outras labores realizadas en prol da cultura e do desenrolo económico de Foz deberíamos dedicarlle un capítulo aparte (algo que faremos con posterioridade).

 Colaborador: Ramón Salgado Toimil.

Acontece con este mestre o mesmo que con Francisco Maañón Couto, que merece un artigo aparte. Polo de agora podemos dicir que era o colaborador deste xornal de maior idade o que o convertería, ao noso entender, no referente e guía do proxecto.

Colaborador: Segundo Vázquez López.

Seu pai, Constantino Vázquez Palmeiro rexentaba unha tenda de ferraxaría e quincalla na praza de Foz.

Segundo formara parte dos sete fundadores de Falanxe de Foz. Tralo golpe militar e co comezo da Guerra Civil marcha voluntario a loitar, atopando a morte na fronte de Teruel.

A principios de marzo chegaba a Foz a noticia do seu falecemento o día 19 de febreiro “La Falange, de la cual era secretario, ya con anterioridad al Movimiento, y uno de sus fundadores, izó las banderas nacional y rojinegra a media asta, como igualmente el ayuntamiento, en homenaje póstumo al camarada caído.

En las escuadras de la calle fue  uno de los primeros, siendo también el primero escogido de Dios para juntarse a las legiones azules de los héroes caídos” (Vallibria. 1938, 6 de marzo).

Cando se cumpría un ano do seu falecemento a prensa faise eco desa efeméride, e nun deses xornais podemos ler que o definían como “pluma batalladora del semanario Despertar” (Vallibria. 1939, 4 de marzo).

Colaborador: Cándido Fanego López-Leitón.

Sabemos que en maio de 1936 tiña 25 anos, traballaba como chofer e era natural da parroquia de Santiago de Foz. No mes de outubro dese ano vémolo formando parte do cadro artístico da Cultural Deportiva Focense representando unha obra teatral no Teatro Cageao, dirixido polo vista de Aduanas, Eduardo Abril.

Falecía, como o anterior colaborador, en combate. O seu falecemento tivera lugar en Serós (Lleida) ás once da noite do 7 de novembro de 1938 cando unha ráfaga de metralladora o mata. O seu cadáver non aparecerá nunca, supoñemos que quedou nunha das moitas foxas comúns de soldados falecidos.

Na prensa do 26 de maio de 1939 podemos ler o panexírico dedicado a este home, falecido mentres combatía “por tierras catalanas ibas cumpliendo uno de tantos servicios de transmisiones de los cuales podía depender una victoria, fuiste sorprendido por el enemigo”. Sinalaba o autor do panexírico que Cándido Fanego profesaba un amor sen igual  ao seu pobo de Foz, “uno de tus grandes amores, como tantas veces demostraste en tus colaboraciones desde “Despertar” y desde “La Cultural Deportiva Focense”, de la cual eras su “ala Paredes”, que así te llamaban, así como desde el Cuadro de Declamación, en el cual tantas veces revelaste tu alma de artista” (El Progreso de Lugo. 1939, 26 de maio).

Cando se escribe en prensa, e sobre todo nos artigos de opinión, sóense crear inimigos pois sempre haberá alguén que non pense coma ti, algo moi normal,  por outra parte.

Un deses inimigos cos que se atoparon os redactores do Despertar foi Nenanda.

Baixo este pseudónimo asinaba un correspondente do xornal Las Riberas del Eo. Con ese pseudónimo vémolo asinando un artigo en Ribadeo no mes de xuño de  1933. En maio de 1934 asinaba outro artigo onde falaba do pouco que cobraban os traballadores e para informarse dinos “que no es preciso, ni mucho menos, que salga de Ribadeo” e busca peóns que traballaban nas obras do porto de Ribadeo así como mariñeiros da vila.

No mes de xaneiro de 1935, volvía a tocar o tema do paro obreiro en Ribadeo “hemos cooperado, en medida de nuestras fuerzas a remediar esta situación de hambre, que con caracteres alarmantes parece dispuesta a enseñorearse de Ribadeo”.

En abril de 1936, atopándose circunstancialmente en Foz, remite ao xornal Las Riberas del Eo un contundente artigo en contra dos redactores do xornal Despertar. Como tan só temos o testemuño dunha das partes non podemos saber exactamente que acontecera.

Parece ser que Nenanda escribira un artigo sobre o xornal Despertar ao que acusaba, ao parecer, de ser localista e non tocar temas doutros concellos. Dende o novo xornal focego sacan unha editorial criticando o artigo de Nenanda e ao propio autor, afirmando que debaixo dese pseudónimo se esconde un membro do consistorio focego.

Nenanda respondíalles dende La Riberas que os redactores do Despertar o confundían con “algún munícipe straperlista, tal vez, de los “buenos” tiempos radical cedistas, que no volverán ... pero no, yo no soy ese personaje” (Las Riberas del Eo, 1936, 9 de maio).

Entre as críticas vertidas polo Despertar figuraba unha na que comparaban ambos xornais. A esa afirmación Nenanda respondía que non se poden comparar porque un leva 50 anos exercendo e outro acaba de nacer.

Un novo artigo de Nenanda (Las Riberas del Eo, 1936, 9 de maio) volve a facer fincapé no tema de que os do Despertar insisten en atacalo.

Descoñecemos como rematou o enfrontamento entre ambos xornalistas, supoñemos que a desaparición do Despertar, en xullo de 1936, debeu de acabar coa disputa. Pero queremos facer fincapé aquí na nota que axuntaba a dirección do xornal Las Riberas del Eo (1936, 9 de maio) ao artigo de Nenanda, por ser, como é, un exemplo de calma, tan necesaria, nos tempos convulsos onde prima a polarización e o enfrontamento “Al mismo tiempo queremos hacer constar, que es mejor pasar por alto estas cuestiones que no conducen a nada práctico. La misión de los periódicos es muy otra. Ya lo saben nuestros colaboradores. Vivimos unos momentos difíciles de la Historia, que todos debemos aprovechar para unión y prosperidad de los pueblos”.

Outro inimigo do xornal Despertar foi Xosé Mel Pérez, pero non na súa faceta de médico senón na de político e alcalde.

Nos meses de setembro e outubro de 1937 a Xosé Mel ábreselle un expediente sancionador e entre as testemuñas que declaran, tanto ao seu favor, poucas, como na súa contra, estaba o xefe local de  Falanxe, Francisco Maañón Couto. Este dinos que Xosé Mel “fue fundador y presidente del primer Comité Republicano antes del advenimiento de la República en esta villa. Primer Alcalde-Gestor republicano; presidente fundador de Alianza Republicana y de los comités Radical, Unión Republicana e Izquierda Republicana … Gestionó el nombramietno de Delegado Gubernativo para la elecciones del 16 de febrero al destacado e irresponsable dirigente marxista, expulsado de Cuba por comunista, Manuel Camba Costa” (Arquivo Intermedio Militar Noroeste. Ferrol. Causa 4-119-37. Documentos 10,11,30,33,35,36,37,38,45).

Polo que concirne ao Despertar, podemos ler como o xefe local de Falanxe o acusaba de atacar a ese xornal “denunció y persiguió a los elementos de Falange, sobre todo a los redactores del semanario local Despertar, a los cuales denunció al gobernador Fernández Vega, acusándoles de fascistas y haber repartido hojas contra Casares Quiroga el día del mitin y en otras ocasiones”. Se temos en conta que dos seis redactores do Despertar cinco eran falanxistas, tal vez, non deberían de tomar a mal os redactores que os cualifiquen de fascistas.

Xosé Mel respondía que “leía el semanario Despertar, por ser el periódico de la Villa, si bien no persiguió a los redactores del mismo”.

Agardamos agora, como o facía Miguel Somovilla no seu artigo, que nun futuro poidamos ter acceso a algún exemplar do xornal Despertar para descubrir, de primeira man, cal era o ambiente que se vivía en Foz neses meses previos á Guerra Civil.

 

Se algún lector ou lectora quere facerme algunha corrección, pregunta, suxestión ou facilitar algún tipo de información pode facelo no seguinte correo: cronistadefoz@gmail.com