Buscar este blog

Mostrando las entradas para la consulta pilar de a espiñeira ordenadas por relevancia. Ordenar por fecha Mostrar todas las entradas
Mostrando las entradas para la consulta pilar de a espiñeira ordenadas por relevancia. Ordenar por fecha Mostrar todas las entradas

viernes, 10 de mayo de 2024

A ORIXE DA CAPELA DA VIRXE DO PILAR NA ESPIÑEIRA.

 

 


Fotografía da capela da Virxe do Pilar na Espiñeira.


Se algún día pasamos pola Espiñeira focega, no Campo da Feira, da que xa temos falado, atoparémonos coa capela da Virxe do Pilar. Dicir isto é correcto, pero agora podemos dicir que non sempre tivo esa advocación nin estivo no mesmo lugar no que hoxe está.

Acompáñenme neste viaxe pola historia desta capela, que si nun principio pode parecer pequena, en dimensións, é moi ampla en historia.

Nun panel informativo, próximo a ela, podemos ler “Capilla del siglo XVI dedicada a la Virgen del Pilar, con una única nave y presbiterio. En otros tiempos estuvo dedicada a Santa Catalina, conservando aun su imagen”. O que se di no panel non é de todo correcto, permítanme corrixir algúns dos datos.

A capela que podemos ver hoxe en día non data do século XVI, senón do ano 1730. Antes dese ano aí non había capela, estaba localizada noutro lugar, tal e como veremos. Non será ata ese mencionado ano cando a capela quede baixo a advocación da Virxe do Pilar, pois anteriormente venerábase nela a Santa Catarina.

Vexamos agora se somos capaces de debuxar unha liña xenealóxica dos “de la Barrera” vinculados á casa-torre de Vilaxoane e á capela de Santa Catarina.

Sobre esta ermida podemos dicir que xa existía con anterioridade ao ano 1616, pois nese ano don Xoán de la Barrera realizaba unha visita “a la capilla de Santa Catalina que había reedificado junto al puente de la Espiñeira[1]. Resulta moi interesante este dato porque ao situar a capela a carón da ponte estanos a dicir onde estaba localizada orixinariamente.

Poderíamos  pensar, erroneamente, que a capela estaba situada no mesmo lugar que hoxe ocupa, porque a ponte da Espiñeira, efectivamente, está a carón dela (salvando as escasas distancias). Máis, existe un problema, e non é pequeno, pois non será ata o ano de 1868 cando se constrúe a ponte da Espiñeira que coñecemos hoxe en día; a anterior ponte da Espiñeira (documentada entre 1395 a 1714) era de madeira e estaba situada un pouco máis arriba da actual.

Este feito fainos pensar que a primaria capela de Santa Catarina estaría pegada á a esa ponte da Espiñeira (localizada moi preto do lugar do Pozomouro), no lado de Foz, probablemente preto do lugar que hoxe ocupa a Finca A Goleta.


Neste plano de 1827 podemos ver dúas casas rodeadas de círculos; H trátase do lugar onde estaba a barca da Espiñeira e Y onde está a Finca Goleta.

Vemos un tramo de camiño marcado coa Y que se corresponde co trazado do Camiño Real, que cruzaría a Ponte da Espiñeira e proseguiría pola liña de puntos (antigo trazado viario) ata Mexabor. Unha vez que a ponte da Espiñeira se derruba e comeza a funcionar a barca é lóxico pensar que o trazado do Camiño Real tamén variaría.

 




Unha capela, que polo que intuímos era de escasas dimensións e moi mal conservada. Polo menos estaba en malas condicións cando é visitada polo escusador do bispo, aló  polo ano de 1616. Estaba tan mal reparada e indecente que o bispo, Alonso Mesía de Tovar, ordenara o seu derrube. Para poñer fin a esa situación, o patrón da capela, o ribadense Xoán de la Barrera, decide levar a cabo os arranxos necesarios para adecuar a capela.

Xoán de la Barrera informaba que “el señor don Alonso de Tobar, antecesor de Vuesa Señoria a sido mandado que una ermita de la advocaçion de la Santa Catarina sita en la feligresia de San Juan de Villaronte se derrocase, atento que estaba yndecente y se hicise otra de nuebo la qual yo, por mi debocion hiçe y esta decente para en ella celebrar y deçir misa; por tanto a Vuesa Excelencia suplico mande dar licencia para en ella celebrar y deçir misa a lo menos bisitarla por su bisitador para ello nombrado el qual  hallandola decente ynforme a Vuesa Señoria y de licencia para que en el lugar donde esta la dicha hermita se aga casa atento no ser vecino”.

Un pouco máis adiante, pero no mesmo documento Xoán de la Barrera explica que posúe unha ermida “junto al puente da Espineira quando entrè a tomar la posesion de una ermita biexa y antigua de la abocacion de Santa Catalina, descubierta y cayda y mal reparada de manera que por estar yndecente y por mi debocion e boluntad la hice y edefique junto a ella otra ermita nueba y para ella una ymaxe y echura de la misma Santa pintada y dorada para que en ella se diga misa con la decencia que conviene encargando a mis herederos la tengan en pie la dicha ermita bien reparada  haciendo en la dicha ermita biexa una casa de bibienda y obligar la renta y alquiler de ella y desta casa mia que alli tengo en que bibe Ares Xaneiro, pedreiro, a los dichos reparos de la dicha ermita para lo qual que es necesario la venia licencia y consentimiento de Vuesa Señoria a quien pido y suplico me la mande dar y conceder por ser obra pia que en ello demas de açer servicio a Dios a mi se me ara muy gran merced”.

O encargado polo bispo de comprobar os arranxos realizados foi o mestre Martín Martínez de los Cobos, o que declaraba “bisito personalmente la ermita de Santa Caterina, ynclusa en la dicha feligresia, en el lugar que dicen Puente da Hispineira, la qual su merced allo cubierta y cerrada con su llave y unas rexas y con su altar y un retablo, a manera de guardapolvo, y toda la pared della blanca y encalada”.

O escusador do bispo acepta as reformas realizadas, pero atópase cun grande problema. A capela carece de dotación. Isto quere dicir que non ten bens (herdades ou propiedades) que se podan aforar e co ingreso económico xerado poder pagar misas e arranxos.

Por esta razón o bispo dáballe a Xoán de la Barrera un prazo de dous meses para dotar á capela de “renta y acienda senalada que rente para sus reparos y para celebrar la fiesta de la señora Santa Caterina, el biernes benidero de veinte y cinco del presente mes de nobiembre”. Así mesmo o bispo ordenaba ao patrón “que dentro de quince dias se acabe de açer las rexas asta el texado de la dicha ermita, de manera que este bien cerrada y no entre en ella cosa alguna  y si dentro de los dichos dos meses no paresciere acer la dicha dotacion no se pueda decir misa en la dicha ermita mas de los dichos dos meses so pena de excomunion maior y de diez mill reales. Y se aga puerta en la delantera de la dicha ermita  “.

Ao levar a cabo todos os arranxos solicitados polo bispo na capela, este autoriza que se poda dicir misa nela o 6 de outubro de 1617. Quedaba tamén resolto o tema da dotación cando o patrón da capela “hipotecò las casas que havita junto al mismo pueste de la Espiñeira para su seguridad, reparos y preeminencias ... ypoteca de las casas que tiene, con su guerta, en la dicha puente de Espiñeira, en que bibe Ares Xaneiro y otras casas que a de edificar dentro de un ano a su costa junto a la dicha ermita ”.

Tendo en conta o anteriormente dito, preto da ponte existirían, a lo menos, tres casas levantadas por Xoán de la Barrera e que se alugaban para inverter, cos cartos xerados polo aluguer, en arranxos e pagar a misa a dicir o día da Santa (25 de novembro). A imaxe da Santa, que pagara a súa factura Xoán de la Barrera, foi colocada no altar, con autorización episcopal, nese ano de 1617.

A capela, situada a carón da ponte, e polo tanto moi próxima ao río Masma, sufría as crecidas do río afectando a estrutura do edificio; por esta razón cae metade dun muro no ano 1643. Ao ano seguinte, 1644, Diego de la Barrera[2], como tío e curador (encargado) dos menores don Antón e don Lourenzo de la Barrera, verase na obriga de volver a levantar a capela.

Non será a derradeira reedificación que sufre pois na visita xirada polo bispo mindoniense don Lois Tello, no ano 1670, dísenos que “en dicha felegresia ay  una ermita de la avocacion de la Sancta Catalina, de que es patron don Antonio de la Barrera y esta mal compuesta e indecente y tiene obligacion de repararla por la hacienda que de ella lleba”.

Curiosamente, este clan familiar posuía outra capela no concello de Foz, pois nese ano de 1670 tamén se menciona que na freguesía de Santiago de Foz  ai una ermita de la avocacion del Señor San Blas, que fundô el Oidor Saavedra, de que es patron el Regidor Don Antonio de la Varrera,  esta bien compuesta y decente, de la qual lleva el cura la mitad de las candelas y la otra mitad dicho patron, que tiene obligacion de repararla”.

Debemos de lembrar que a capela estaba a carón da ponte da Espiñeira sufrindo os embates das mareas que afectaban, constantemente, a estrutura dos seus muros, provocando constantes derrubes nela. Por esta razón, no ano 1730, o rexedor de Santiago de Compostela, don Francisco Andrés de la Barrera (dono das xurisdicións de San Martiño e San Xoán de Vilaronte) solicitaba ao bispo de Mondoñedo “poder cambiar la capilla de Santa Catalina a la feligresía de San Juan de Villaronte”. Autorización que se lle concede en 1731, dándolle a orde de retirar tódolos materiais e ornamentos da antiga capela. Na documentación podemos ler que Francisco Antón de la Barrera e Castrillón e seu irmán Francisco Andrés solicitaban ao bispo o traslado baseándose en que a capela que tiñan fundada “en la qual el cura de dicha feligresia tiene algunas misas de obligacion y esta se alla arruynada a causa de las abenidas del rio que an desboronado el terreno en que esta situada dicha capilla y dicho don Francisco Andres y el sucplicante en su nombre tienen obligacion de reparar dicha capilla y para que pueda ponerse con mas decencia y en  sitio mas seguro del que està Suplica a Vuesa Señoria se sirba concederle licenzia a dicho don Francisco Andres y al suplicante para que puedan mudar dicha capilla al Campo de Mejabor, terminos de dicha feligresia de Billaronte, ynmediato al sito en donde se celebra feria todos los meses del año en el dia diez de cada uno y en el dia que quadra de precepto puede mucha jente oir la misa, lo que no podra suceder trasladandose dicha capilla a dicho sitio de Mejabor en donde se podra conserbar con mas decencia y seguridad cuya merced espera”.

O bispo, frei Antón Alexandro Sarmiento de Sotomaior, concedía licencia para o traslado o 27 de agosto de 1730, ordenando que se aproveitasen os materiais da capela vella e que ata que o párroco non dese o visto bo á nova capela non se puidese dicir misa nela.

No ano 1733, un 29 de setembro, xa podemos ler como Francisco Antón de la Barrera informaba ao bispo de que “tiene fabricado de nuebo un retablo con las ymagenes de Nuestra Señora adbocazion del Pilar de Zaragoza, Santiago y glorioso cardenal San Ramon Nonato para poner en la capilla, que con lizencia de Vuesa Ylustrisima edifico en el sitio y Campo de Mejabor feligresia de Villaronte a donde la removio desde el lugar da Espineyra por allarse arruynada y en sitio yndezente; cuya capilla es de la adbocazion de Santa Catalina y propia de la casa del suplicante y para poner dicho retablo con las ymagenes que quedan espresadas en su altar y que en el se pueda zelebrar el Santo Sacrificio de la missa y venerar con debozion por los fieles rendidamente”.

Na cláusula de la fundación queda explicada as obrigas que tiñan os patróns da capela “y condizion que les pongo que cada uno y perpetuamente para siempre jamas me digan en la hermita que fundè en la puente de la Espineyra de la avocazion de Santa Cathalina una misa cantada y dos rezadas, llamando para que las digan y zelebren la fiesta de la dicha Santa cada año el mismo dia de Santa Cathalina los clerigos y sazerdotes que les paresziere y les pague de limosna por las dichas tres misas y los mas que le pareziere. Y que tenga obligazion, a su costa, de thener siempre la dicha hermita de Santa Cathalina y la de San Blas de Villajuane y las reparen de todos los reparos nezesarios de manera que no cayan a menos y siempre esten en pie”.

Neste derradeiro documento, do 14 de abril de 1732, podemos ler como Francisco Antón de la Barrera aseguraba ter “fabricado de nuebo un retablo con las ymagenes de Nuestra Señora de la adbocazion del Pilar de Zaragoza, Santiago y glorioso San Ramón Nonato para poner en la capilla, que con lizencia de Vuesa Ylustrisima edifique en el sitio y campo de Mejabor, feligresia de Villaronte, a donde la removio desde el lugar da Espineyra por allarse arruynada y en sitio yndezente”.

Con todo o que levamos visto coido que queda claro que non será ata o ano 1732 cando podamos dicir que a capela da Virxe do Pilar está edificada no mesmo lugar que actualmente ocupa.

 

Retablo da capela do Pilar na Espiñeira. Na furna central a imaxe da citada Virxe, á súa esquerda a de San Ramón e á dereita á de Santa Catarina.

 

 

 



[1] Peza segunda da documentación “Conde de Ximonde. Beneficios, curatos e capelas” Arquivo Universitario de Santiago de Compostela, Sig. A.F. 190, mazo 3º, carpeta 26.

[2] Este Diego de la Barrera, presbítero de Ribadeo, é o mesmo que funda, un 15 de febreiro de 1675, a capelanía da Nosa Señora da Concepción dentro da Colexiata de Santa María do Campo de Ribadeo. Pódese pensar que estes datos nada teñen que ver con Foz, pero se lemos atentamente a documentación fundacional desta capelanía comprobaremos que deixa o citado presbítero, para mantela, as seguintes propiedades: “el lugar y caseria que llaman de Ginzo, sito en la feligresia de San Martin de Mondoñedo, en el que vive Antonio Ramudo”, tamén mencionaba “la casa y lugar en que al presente vive Dominga do Couto, moza soltera, sita en el lugar de Mourente, feligresia de San Martin de Mondoñedo”. Neste mesmo documento o citado presbítero noméase así mesmo como primeiro capelán e patrón, nomeando como sucesor seu a “don Antonio de la Barrera y Castrillón, su sobrino, dueño del coto de San Martin de Mondoñedo y Villaronte y regidor de la ciudad de Mondoñedo”.

viernes, 26 de febrero de 2016

CRÓNICA NEGRA DO CONCELLO DE BARREIROS. 1902 a 1910.


Barrreiros, de igual maneira que tódolos concellos, ten unha ampla crónica negra. Non pretendemos facer agora unha recolleita de tódolos crimes acontecidos neste concello, quedarémonos con algúns casos que tiveron lugar entre os anos 1902 e 1910.

O primeiro do que falaremos, o do ano 1902, é o máis horrendo de todos eles pois ten como vítimas dous nenos pequenos que foron asasinados por seus pais. Tal foi a estupefación que causou este suceso que a prensa fíxose eco desta noticia, non solo para difundila senón que tamén para comentala: “Un doble crimen; matar á dos inocentes niños, arrojar á uno de ellos al río, faltándole una pierna, enterrar al otro, quizás vivo, en la huerta de la madre desnaturalizada, son cosas que no parecer de San Cosme de Barreiros” (El Norte de Galicia, 1902, 10 de abril). Algo moi semellante lemos no xornal El Regional, no que se fan  eco do achado do corpo dun neno nun regato de San Cosme, en concreto preto dunha: “ aldea de cuatro casas, se encontraba el cadáver de un recién nacido falto de una pierna”. Ata alí se traslada o xuíz de primeira instancia de Ribadeo, Celestino Nieto Ballesteros, acompañado de: “el joven y distinguido abogado y escribano don Justo Barreiro Pico y los médicos don Marcelino Vior y don Modesto Lage(…) Y allí en aquella aldea, se verificó la autopsia de un niño hallado en el río y se procedió a la exhumación de otro ser inocente enterrado en una huerta por el padre de la delinquente. La Guardia Civil del puesto de Foz, cuyo cabo comandante, don José López se distinguió en la captura de los asquerosos criminales merece plácemes; plácemes inmensos para todos los que coadyuvaron al castigo de madres desnaturalizadas, de padres vendidos y de cómplices de delitos que deben llamarse de lesa naturaleza”. (El Regional, 1902, 10 de abril). Quen escribía esta noticia tan encendida era o periodista Carlos Abejón.

Por desgraza non será este o único caso de infanticidio en Barreiros, o xornal El Diario de Pontevedra informaba doutro acontecido no ano 1925: “Cometiose uno de ellos en un monte de la parroquia de San Cosme de Barreiros, Foz (Lugo) y en el punto conocido por Cruz do Lobo. Una muchacha, de 26 años, llamada Bernarda Gayoso Rodríguez, natural de Villanueva de Lorenzana, pidió autorización a su amo para ir a extraer una muela y cuando , acompañada de otra sirviente, a quien aquel ordenó que fuese con ella, llegó al citado punto, se separó de ésta a pretexto de una necesidad. Mas, como tardase en regresar, su compañera se internó en el monte y la sorprendió en el crítico momento en que acababa de dar a luz.
Corrió la chica a dar cuenta de lo ocurrido a su amo, quien le ordenó qu efuese a buscar la criatura, como así lo hizo, pero al llegar, el recien nacido estaba muerto. La madre ingresó en la cárcel a disposición del juez” (Diario de Pontevedra, 1925, 2 de xullo).

O xornal El Compostelano( 1925, 30 de xuño) completa un pouco máis esta noticia e grazas a el sabemos que ela era criada de Francisco Palmeiro, que o crime tivo lugar “a primeras horas de la mañana del dia 25” do mes de xuño. A outra criada chamábase Ramona.

Outro do que imos falar ten lugar a principios do mes de agosto de 1906. No xornal La Correspondencia Gallega podemos lela seguinte noticia: “En el pueblo de la Espiñeira, cercano á Barreiros, apareció flotando en el mar el cadáver de un hombre, que recogieron los carabineros de servicio (…) Resultó ser el muerto José Reynante, que se dedicaba a la compraventa de maderas. Reconocido el cadáver, presentaba varias contusiones en el cuerpo y una herida profunda en la cabeza”. O xuíz ordena o traslado do corpo ata Benquerencia, onde se lle fará a autopsia “por los médicos señores Lage y Fernández” para, posteriormente, ser soterrado no camposanto desa parroquia. O morto deixaba muller e varios fillos. No contorno descoñécese tanto a causa como os autores pero circulan bastantes rumores, un deles apuntaba a seguinte posibilidade: “ el Reynante había tenido noticia de que estos días venían robándoles algunas tablas de su propiedad y con el propósito de impedir estas sustraciones salió de casa, deseando conocer quienes eran los autores para denunciarlos”. Sospeitaban os veciños que Reinante atopouse cos ladróns e que estes o golpearan ata matalo, posteriormente, e co desexo de borrar todo tipo de pegadas, tiraran o corpo ao mar.( La Correspondencia Gallega: diario de Pontevedra, 1906, 11 de agosto).

O terceiro data do mes de marzo de 1910 e ten como protagonistas a Pilar Cid Monteavaro, casada con Francisco Seibane Ron, e a Manuel Sánchez Rivas.
Os dous protagonistas xa tiveran varios disputas verbais que remataron nun xuízo de faltas en Ribadeo. Mais o ditame xudicial non poñerá fin  ás xenreiras e aos enfrontamentos entre Pilar e Manuel.
O derradeiro enfrontamento entre estas dúas persoas ten lugar o día 28 de marzo de 1910, ao remate da romaría de Santo Estevo do Ermo (tamén coñecido por De Augas Santas, en referencia ás fontes de augas ferruxinosas). No xornal El Noroeste (1910, 3 de abril) podemos ler a noticia que fala da morte de Pilar Cid Monteavaro. 
Esta muller, tal e como aparece neste xornal,estivera traballando “vendiendo vino en la romería de San Esteban, ya tarde, se presentó Manuel en el lugar de la fiesta, cabalgando sobre un caballo y deteniéndose a escanciar vasos del tinto en todos los puestos que había en la romería.
La guardia civil, con objeto de evitar desórdenes de última hora, tan frecuentes en las romerías gallegas, ordenó al ponerse el sol que se retirase la música y terminase la fiesta.
Retiróse la gente, levantáronse los puestos, marchóse la guardia civil, pero Manuel Sánchez debió de haberse ocultado, esperando en el camino el paso de Pilar Cid para matarla, poruqe a unos dos kilómetros de la ermita apareció la infeliz mujer asesinada, á consecuencia del disparo de un revólver hecho por la espalda á boca de jarro.
El cadáver tenía tres heridas de otros tantos proyectiles, y se supone que el hecho habrá ocurrido entre seis y siete de la tarde.
Del autor de la muerte súpose que á caballo y galopando iba camino de Ribadeo, por lo cual la guardia civil de Foz y la de dicha villa pusiéronse en movimiento para capturarlo, pero antes de que pudieran hacerlo, á la siete de la mañana del día siguiente se presentó Manuel Sánchez en la cárcel de Ribadeo manifestando que era el autor del crimen y que no quería ser detenido por la benemérita que sabía que lo buscaba.
Parece que hay personas que presenciaron el sangriento suceso sin poder evitarlo, entre ellas el esposo de la interfecta que la había acompañado en la romería”.

O xornal El Progreso recolle a noticia e apunta información nova, como é o nome do marido, Francisco Seivane Ron, o que acompañaba a súa dona e a outros veciños cando saían de Santo Estevo “cuando se acercó al Manuel Sánchez Rivas y tras unas palabras, hizo éste dos disparos consecutivos sobre la Pilar Cid que quedó muerta en el acto”. (El Progreso, 1910, 15 de outubro).


Descoñecemos que información empregou o xornal El Correo de Galicia xa que a noticia que saca non concorda coa que aportan outros xornais: “un individuo conocido por Juan el Castrador, de San Pedro de Benquerencia, disparó dos tiros contra una mujer llamada Pilar, alias Nateira, de dicho San Cosme, la cual falleció poco después”. (El Correo de Galicia, 1910, 5 de abril).
Nesta historia temos á vítima, Pilar, á testemuña, Francisco Seivane, e ao asasino, Manuel Rivas. Pilar morre o 28 de marzo de 1910 e Francisco, polo que temos comprobado, marcha da Mariña, aínda que descoñecemos cara onde. O xornal El Norte de Galicia fai mención a un xuízo que se ía realizar entre Xosé Pérez Gómez, veciño de Lourenzá e Francisco Seivane: “que lo fue de Barreiros y hoy ausente en ignorado paradero”. (El Norte de Galicia, 1911, 23 de febreiro).

Cantos anos estivo preso Manuel Sánchez por este crime?

A pesar de que había testemuñas que o identificaron e que el mesmo se declarou culpable, Manuel Sánchez non pasou nin un ano no cárcere. No xornal La Voz de la Verdad podemos ler a seguinte noticia: “ante la Audiencia provincial y con intervención del Jurado se vió ayer en Juicio oral por revisión, la causa formada en el Juzgado de Ribadeo por homicidio de Pilar Cid Monteavaro, que recibió dos ó tres tiros que le disparó el procesado Manuel Sánchez Rivas, ocasionándole dos heridas situadas, una en la parte superior de la región posterior del cuello y otra en la escapular del lado izquierdo, mortales de necesidad, que le produjeron inmediatamente la muerte. El hecho ocurrió al anochecer del día 28 de Marzo del año último en el punto denominado Rego da Cabana (…) según se dijo los disparos fueron hechos á quema ropa y por la espalda. El jurado declaró la inculpabilidad del procesado y en su vista el tribunal de Derecho dictó sentencia absolviendo libremente á  éste y declarando de oficio las costas y poniendo en libertad al mencionado procesado”. ( La Voz de la Verdad, 1913, 21 de marzo).

Manuel, que volveu libre á súa casa, acabará casándose e formando familia na parroquia de San Pedro de Benquerencia, lugar no que levantará unha casa que habilitará como pensión ata que se lle incendie no ano 1932. Segundo o xornal Riberas del Eo,  un violento incendio foi a causa da destrución da casa de Manuel Sánchez Rivas. O incendio iníciase na cheminea  da casa e como ese día había moito vento impediu que se puidese extinguilo incendio: “el edificio que estaba asegurado quedó completamente destruído, quemándose todo el ajuar de los inquilinos, incluso 3000 pesetas que en billetes del Banco de España guardaba Manuel Sánchez”. O incendio, no que sofre queimaduras a súa filla, debeuse a fallos estruturais na construción da cheminea. Calcúlanse as perdas en máis de 40.000 pesetas (Riberas del Eo, 1932, 1 de outubro).

Desconcértanos, profundamente, esta resolución xudicial, non atopamos resposta para ela xa que el declarouse culpable e había testemuñas que o identificaran.
Se ben é certo que el ía armado a unha festa isto non foi tido en conta pola xustiza pois era bastante habitual acudir ás romarías armados “en una romería celebrada el día 29 del pasado septiembre, en la parroquia de San Miguel” a benemérita practica una cacheo entre os mozos alí reunidos atopándose unha navalla, unha pistola e un revólver. (Correo de Galicia, 1909, 4 de outubro).
A xente que acudía a unha romaría ou a unha festa volvían xa de noite, por camiños aillados e solitarios, e ante o medo de que os asaltasen ían armados.

Era tan alto o número de asaltos nos camiños nese principio do século XX? Pois polo que sabemos en Barreiros si “en algunos puntos de la carretera de Barreiros á Ribadeo han sido sorprendidas algunas personas por individuos que se dedican, de algún tiempo a esta parte, á asaltar á los viajeros, pese á la activa vigilancia que hace la Guardia Civil”. (El Correo de Galicia, 1911, 1 de maio).





viernes, 24 de abril de 2026

BOTES: CENTENARIO DA MORTE DUN INDUSTRIAL FOCEGO.

 

Antón López (Botes) e Pilar Veiga. Fotografías,  fondo particular do autor.

Quen falará de nosoutros cando levemos cen anos mortos? Probablemente ninguén e será nese mesmo momento cando estaremos, totalmente, mortos. A morte total é cando de nós non queda ningunha lembranza, é, cando desaparecemos completamente.

Para continuar vivos, cen anos despois do noso pasamento, debemos de deixar unha fonda pegada na memoria colectiva, que será a que nos lembre.

Hoxe ímonos lembrar de Antón López Castiñeira, que, con ese nome veu ao mundo aínda que o pobo de Foz o bautizou como “Botes”, non era este un nome orixinal senón herdado de seu  pai; permitídeme ir un pouco máis atrás no tempo, ata o 26 de febreiro de 1816, para asistir, no barrio de Vilaxoane, ao matrimonio de Fernando López Ramallada e Micaela Manuela Maseda.

Este matrimonio traerá a Foz cinco fillos, interesándonos o terceiro deles, Xosé María López Maseda, nado o 24 de novembro de 1821, que será o primeiro dos “Botes”. O alcume que recibe non só o bautiza a el senón que tamén a toda a súa familia que pasarán a ser coñecidos co nome de pía e o apelativo “de Botes”.

Xosé María López Maseda pasou a ser coñecido por todos como Botes, tanto é así que en correspondencia oficial empregábase o alcume en vez do nome de pía. No Arquivo Diocesano de Mondoñedo custódiase unha carta, do 12 de abril de 1870, enviada dende a secretaría episcopal ao párroco focego, Pedro Ramón Franco, na que se pode ler "le estimaré que el miércoles se sirva poner su Decreto, que con el Breve, recogerá Botes el jueves". 

Cando Xosé María falece, o 9 de outubro de 1896, o párroco focego inscribía a súa defunción coas seguintes palabras: “mandé dar sepultura eclesiástica al cadaver de José María Lopez Maseda – alias Botes – marido de María Castiñeira”.

Fillos de Xosé María son Fernandoe Xosé Antón López Castiñeira, este último continúa tanto co negocio paterno como co seu alcume, pois pasará a ser coñecido popularmente como Botes. 

Ao ano seguinte do falecemento de Xosé María López, o seu fillo, Xosé Antón, xa se dedicaba ao transporte de viaxeiros, aínda que dunha maneira pouco legal. Así, o 28 de agosto de 1897 será multado pola Garda Civil de Foz “por conducir en un carro, sin número, de su propiedad, siete viajeros, sin estar provisto de la competente licencia”, a multa foi de 10 pesetas e a inmobilización do carro ata que conseguise todos os permisos (Boletín Oficial da Provincia de Lugo.1897, 1 de setembro).

En 1914 Crisanto Couto Samaniego (alcalde de Foz entre 1925 e 1928) era o titular da licencia do carruaxe “Aurora”, outorgada polo gobernador civil de Lugo o 17 de xaneiro de 1914, quen lle concedía licencia “para que pueda destinar a la conducción de viajeros desde su domicilio a los distintos puntos de la provincia, el cual consta de diez asientos de interior y dos en la delantera, con peso sobre la baca de 300 kilogramos, movido por un motor de gasolina”. O que non tiña Crisanto era nin coche nin condutor, por esa razón formaba sociedade ese ano con   Xosé Antón López (Botes) para mercar  un automóbil De Dión-Boutón.

A sociedade foi ben, tanto, que o 6 de xuño de 1915 Xosé Antón mercaba, por 4.000 pesetas, a parte de Crisanto Couto, disolvendo así a sociedade.

O coche que se mercara para a sociedade foi vendido en 1917; no xornal La Voz de Galicia (1917, 19 de setembro) podemos ler “Venta de un automovil, Dion Bouton. Se vende uno muy bueno de 18 por 24 caballos, propio para servicio de viajeros. Para examinarlo y condiciones dirigirse a Antonio López (Botes). Foz”.

O 4 de outubro de 1920 Xosé Antón encargaba a Xosé Barro, de Chavín, axente xeneral para Galicia e Asturias da marca De Dion-Bouton, un novo automóbil para a súa empresa por valor de 23.000 pesetas. As características deste coche de liña aparecen detalladas na autorización emitida, polo Xefe de Sección de Obras Públicas do goberno civil de Lugo, o 29 de abril de 1921, segundo a cal tratábase dun automóbil, con permiso para o transporte de viaxeiros polas estradas provinciais, con capacidade para levar 18 asentos e cunha baca con capacidade de soportar cincocentos quilogramos, douscentos máis que no anterior automóbil. Probablemente estamos a falar do coche de liña denominado El Focense.

Este Botes do que estamos a falar non era o único focego en prestar un servicio de transporte nese ano de 1920; o Boletín Oficial da Provincia de Lugo (1920, 2 de xuño) publicaba unha relación de transportistas do noso concello na que se pode ler: “Antonio López Castiñeira, coche de alquiler. Fernando López Castiñeira, carro con una caballería. Juan Francisco Morán, un carro con tres caballerías. José Villarino, un carro con dos caballerías. José Ramón Aguiar, un carro con una caballería. Balbino Fernándezz Labrada un carro con una caballería. Domingo Rodríguez, idem y Antonio Teijeiro, idem”.

O nome Botes chegou a significar, nun tempo, vacacións de verán “Comienza estos días la emigración mindoniense con dirección a las playas de Benquerencia, San Cosme, Foz, Cangas y Nois.

Contribuye a ello las fiestas que allí se celebran este año y la facilidad de comunicaciones, mayores actualmente por la actividad del veterano Botes, cuyo magnífico auto prestará servicio diario durante todo este mes entre Foz y Mondoñedo”( La Voz de Mondoñedo. 1921, 1 de agosto).


Mondoñedo era o fin.

Mondoñedo era o fin de moitas das rutas dos autobuses de Botes, pero pouco nos podíamos imaxinar que a cidade episcopal se ía cobrar a vida de dous membros desta familia.

O primeiro será Fernando López Veiga, que falecía repentinamente en Mondoñedo, traballando xunto a seu pai “hijo mayor del conocido y popular “Botes”, dueño de los carruajes que hacen el servicio entre Mondoñedo y Foz” (Nova Galicia: revista semanal, órgano dos gallegos e pr’os gallegos n’as Amérecas. 1909, 22 de agosto).

En agosto de 1922, trece anos despois do falecemento do fillo de Xosé Antón, a morte  intenta levarlle outro fillo, tamén nas rúas de Mondoñedo, “el jueves de la semana pasada, al descargar el automóvil “El Focense”, en que presta servicio público entre Foz y Mondoñedo jueves y domingos, cayó a la calle con tanmala suerte José López, hijo del propietario de dicho vehículo don Antonio López (alias Botes), que sin conocimiento y en muy mal estado fue recogido por los presentes y conducido al consultorio inmediato a la parada de autobuses de don Manuel Soto Veiga” (Acción Social. 1922, 1 de agosto). O xornal Heraldo de Galicia (1922, 10 de setembro), editado en Cuba, aportaba máis información, dicíndonos que o suceso producírase “al querer bajar un cesto de pescado ... desprendióse el asa de dicho cesto, lo que le hizo perder el equilibrio, cayendo al suelo”. O autobús de Botes levaba a Mondoñedo, sobre todo os xoves, día de mercado na cidade episcopal, pescantinas focegas que aproveitaban o día para vender o seu peixe. Antón Niñe ten demostrada a existencia, para o caso de Foz, de tres tipos de pescantinas: as de pé, que cruzaban a ría aproveitando as mareas baixas; as de burra, na que levaban o peixe ata lugares máis afastados e as de autobús que ían a Mondoñedo a vender.

O día 1 de maio do ano 1926, ás sete da mañá, nas rúas de Mondoñedo, a morte atrapou a Xosé Antón López, e cando o veu buscar atopouno traballando no autobús, conducindo pasaxeiros cara á feira de Gontán (Abadín).

O xornal Renovación (1926, 3 de maio) cubría con estas palabras o suceso “Días pasados ocurrió en Mondoñedo una horrible desgracia.

Al salir de aquella ciudad un automóvil propiedad de Antonio López, vecino de Foz, conduciendo a varios viajeros que se dirigían a la feria de Gontán, el dueño del vehículo, hombre de 60 años, tuvo la fatal ocurrencia de subirse al estribo del coche en el momento en que  éste doblaba la esquina de la casa de D. Cándido Carreiras.

Como el espacio en aquel lugar es tan reducido que el paso de carruajes se hace con gran dificultad, Antonio, que no advirtió a tiempo el peligro, fue cogido entre la pared y el coche, quedando materialmente aplastado.

No obstante los inmediatos auxilios prestados al infortunado anciano, éste dejó de existir a los pocos momentos”.

Os xornais da zona deron ampla conta do falecemento, non polo sucedido senón polo cariño que se lle tiña ao falecido en toda a Mariña “y no solo en Foz; en Mondoñedo y Ribadeo, en Vivero, Valle de Oro y Lorenzana es general y vivo también el sentimiento, como ha de serlo igualmente en Villalba y en toda la Tierra Llana, pues en todo el Norte de nuestra provicnia era Botes conocido y apreciado por haberse dedicado toda su vida, ya desde niño, a las órdenes de su padre al transporte de viajeros”( El Ideal Gallego.1926, 4 de maio).  O xornal El Progreso de Lugo (1926, 5 de maio), que cubría a noticia do falecemento, informaba que  Como demostración del sentimiento popular fueron suspendidos el domingo los bailes que suelen celebrarse en los salones públicos. De todos los pueblos de la comarca, aún de los más lejanos, especialmente de Mondoñedo, Ribadeo y Lorenzana, acudieron a Foz más de cincuenta automóviles, con personas pertenecientes a todas las clases sociales, con objeto de rendir el último tributo de la amistad ... ¡Pobre Botes! Ya no volverás a hacerte todo para todos, a bromear con las canónigas, a transigir por todos los cestos de pescado que las vendedoras quisieran cargar, a llevar la estudiantina a la Espiñeira y Mondoñedo en los días solemnes del año escolar”.

A morte acabou coa vida de Botes, pero non coa compañía Botes, que pasou a ser rexida polos fillos de Xosé Antón “el servicio de automóviles de Foz a Mondoñedo y Ribadeo, cuyos concesionarios son los hermanos Botes ha sido mejorado con la adquisición de un nuevo ómnibus construido en los talleres que en Chavín posee el señor Barro, coche que, además del interés que los concesionarios ponen en servir al público, honra los talleres de donde salió” (El Ideal Gallego.1930, 18 xaneiro). Pero isto, amigos e amigas, xa é outra historia.


Xoán Ramón Fernández Pacios.

Cronista Oficial do concello de Foz.

cronistadefoz@gmail.com