EMIGRADOS FOCEGOS: XOSÉ ESTÚA MARIÑA E VEREMUNDO ANDRADE. VILARONTE.

Vila María Adela. Vilaronte.

Cando se fala da emigración galega cara América vénsenos á mente a imaxe das casas dos indianos. Son estas a expresión do triunfo do emigrado naquela Galicia da fame.

Hoxe imos falar dun emigrado de Vilaronte que triunfou en Cuba, mais tamén doutro que marchou para mellorar o seu futuro e volveu peor do que marchara. Son os casos de Xosé Estúa Mariña e Beremundo Andrade respectivamente.

Se procedentes da Espiñeira entramos en Vilaronte veremos unha casa indiana chamada Vila Amadora, da que falaremos noutro artigo, un pouco máis arriba atoparémonos ante outra casa chamada Vila María Adela. Se o título da primeira edificación respondía ao nome da nai do emigrado na segunda responde ao da filla.

Xosé Estúa Mariña, nado en Vilaronte, emigra a Cuba na segunda metade do XIX. Descoñecémola data concreta, pero sabemos que no ano 1899 xa estaba en afincado na cidade de Cienfuegos. No xornal La Vanguardia atopamos unha noticia na que se pode ler: “para dedicarse al comercio de peletería y sus anexos se ha constituido en Cienfuegos una sociedad en comandita bajo la razón de Ruiloba y Compañía, de la que son socios don Torcuato Ruiloba, don Serapio Obregón Cuesta y don José Estua Mariña, y comanditario don Aquilino Velasco Razañano”. (La Vanguardia, 1899, 26 de xullo).

En pescudas posteriores  puidemos saber que a casa Ruiloba e Compañía especializárase na fabricación de luvas para choferes e para os campesiños que cortaban cana de azucre, entre outras cousas.

O triunfo económico de Xosé Estúa é o motivo que impulsa a outros veciños de Vilaronte a marchar cara Cienfuegos ou para Cuba. Exemplo desta atracción é o caso  dos irmáns Uxío, Xosé Ramón, Laureano, Emilio e Andrés Hermida Estúa, fillos de Amadora Estúa Mariña e polo tanto sobriños do noso protagonista.  Un destes emigrados, Uxío Hermida, será o promotor de Vila Amadora.

Outro exemplo da atracción de Xosé Estúa é o caso de Veremundo Andrade. Este home era natural da Espiñeira e traballaba como escribinte no concello de Foz. Non sabemos qué motivou a Veremundo para marchar, tal vez o escaso soldo, a ansia de prosperidade ou ben a labor dos promotores da emigración, os coñecidos como ganchos, que se dedicaban a nutrir ás empresas americanas de man de obra galega.

Detalle da fachada de Vila María Adela. 

O pai de Veremundo, Antón Andrade, buscou o apoio das súas amizades para conseguir un posto de traballo ao seu fillo en América. Antón, que  traballaba nas fábricas que na Espiñeira tiñan Xosé Reimunde e Damían López, debeu de acudir aos seus xefes para que mediasen ante Xosé Estúa. A mediación tivo éxito e Veremudo foi contratado. Non foi este un caso excepcional pois o noso protagonista, retornado xa en Vilaronte, dedicouse a fomentar a emigración a Cuba. O xornal La Provincia (1924, 22 de xaneiro) di que Xosé Estúa lograra conquistar: “una brillante posición económica en la isla de Cuba, siendo, ya de retorno en el regazo de su país natal, un generoso patrocinador de cuantos hijos de esta comarca marchan a las Antillas, a los cuales les presta cariñoso cobijo de protección y orientada guía”.

Un deles foi Veremundo, que marchou cara Cienfuegos no ano 1920, retornando á Espiñeira sete anos despois. A razón do seu pronto retorno non foi por facerse rico senón que volveu para morrer na súa terra: “Víctima de la terrible dolencia que tantas vidas jóvenes troncha y destruye, falleció en la Espiñeira en plena juventud, nuestro querido amigo don Veremundo Andrade, hijo primogénito del inteligente empleado de la Casa Reimonde y López, don Antonio, también estimadísimo amigo nuestro.

Hacía pocos días que el finado, herido ya de muerte, había llegado a casa de sus afligidos padres de retorno de la isla de Cuba, donde, hace siete años, era empleado de la importante casa comercial de Cienfuegos, Ruilova y Estua.

Las muchas y generales simpatías que en toda esta comarca goza la apreciable familia del malogrado joven, pusiéronse bien patentes, en los actos del funeral y conducción del cadáver al cementerio de Villaronte.

De Foz, de cuyo Ayuntamiento había sido inteligente escribiente antes de emigrar para América, fueron muchas las personas que acudieron a rendir testimonio de amistad y condolencia”. (El Progreso, 1927, 18 de febreiro).

O xornal El Correo Gallego (1927, 23 de febreiro) recolle esta mesma noticia e aparte do anteriormente mencionado di: “las merecidas y generales simpatías que el muerto y su atribulada familia gozan en toda esta comarca pusiéronse de manifiesto con motivo de los actos fúnebres realizados, pues de Barreiros, Foz, Alfoz, Lorenzana y Valle de Oro fueron muchas las personas que acudieron a Espiñeira a testimoniar su sentimiento”.

Mellor sorte tivera  Xosé Estúa. No  ano 1917 xa estaba retornado en Vilaronte, nesa data manda levantar a súa casa.

Xosé Estúa  era nomeado deputado provincial  no ano 1924: “del prestigioso indiano, hijo de Villaronte de este término municipal, don José Estúa. A fuerza de talento y laboriosidad tan frecuentes en nuestros hermanos emigrados, logró, en sus mocedades, el nuevo diputado conquistarse una brillante posición económica en la isla de Cuba, siendo, ya de retorno en el regazo de su país natal, un generoso patrocinador de cuantos hijos de esta comarca marchan a las Antillas, a los cuales les presta cariñoso cobijo de protección y orientada guía”. (La Provincia, 1924, 22 de xaneiro).

No libro titulado Casas de Indianos (Xunta de Galicia, 2000, páxs. 397 a 400) fálanos de Vila María Adela, da que nos di que é unha obra realizada no ano 1917 nun estilo arquitectónico coñecido como ecleticismo. Trátase dunha edificación de 118 m², 3 plantas en alzado, 4 fachadas e que se atopa dentro dun solar de 3600 m². Segundo as fichas técnicas realizadas polos irmáns Xulio e Alberte Peinó Álvarez para esta publicación a casa conta cun: “jardín indiano; camelias, magnolios, árboles plataneros y una singular especie conocida como árbol del pan, constituyen el exótico arbolado que se disemina en los más de 3000 metros cuadrados”.

Segundo as mencionadas fichas o proxecto da obra correu a cargo do arquitecto cubano “Emilio Basterrechea y cuyos planos se incluyen, fue importado desde La Habana por su promotor y rectificado por el tracista local Peregrín Estrellés”. Desconcértanos que se defina a Peregrín Estrellés como “tracista local”, pois este home, nado en Valencia no ano 1891 e morto na Coruña en 1981, formou con Antón Tenreiro o dúo de arquitectos que renovaron a arquitectura galega de principios do século XX.

Detalle da porta princial de Vila María Adela.

No libro de Chemi Lombardero Rico titulado  La huella de la emigración a América en el Cantábrico occidental fala do noso protagonista e de Vila Adela, da que nos di que: “fue construida también por una cuadrilla de obreros portugueses. La obra se terminó en 1917. En ella hay balcones y ornamentos de cemento armado. Bien pudiera ser asimismo factura de la familia Meira”.(P. 153). Estase a referir aos irmáns Mera, un grupo de albaneis que, procedentes de Portugal, acabarán asentándose en Ribadeo e Foz. De Antón Mera fálanos Antón Niñe no seu libro Asilo Nosa Señora do Carme. A súa historia. Cando aborda o tema da construción do asilo di que foi obra do: “ contratista D. Antonio Mera – que acabará instalándose en Foz -, como xa se di anteriormente, é portugués, de Carreço (Viana do Castelo), e para a construción do edificio conta con varios obreiros portugueses. Entre estes encóntras D. Luciano Fernández Ramos, (tamén de Carreço), que tamén acaba casándose aquí e, actualmente, vive en San Martiño de Mondoñedo” (P. 15).

No mencionado libro de Chemi Lombardero tamén se nos di  que: “José Estúa Mariña, rico cubano retornado, compra en su pueblo de Vilaronte (Foz) los llamados Molinos de Río, donde instala un generador de electricidad para surtir a su parroquia”. (P. 137). Destes muíños chegará a enerxía eléctrica que permitirá alumear as casas de Vilaronte.

A derradeira noticia que temos sobre Xosé Estúa atopámola no xornal El Progreso (1940, 6 de xaneiro), nela  infórmanos da voda que ten lugar en  Vilaronte, o día 30 de decembro de 1939, entre “María Adela Estúa García, hija de don José Estúa Mariña y de doña María Antonia García Estúa, con el maestro nacional de aquella localidad, don Antonio Conde Costa”.  A cerimonia foi oficiada polo párroco de Vilaronte, Xesús Losada Ares, actuando como padriños o pai da noiva e Xenoveva Costa González nai  do noivo, “los invitados a la ceremonia fueron después espléndidamente obsequiados en casa de la novia”.

Como vimos a emigración, igual que acontece hoxe en día, sempre tivo dúas caras: a dos que volveron para dicir que triunfaron  e a dos que nunca retornaron.

Agora unha serie de fotos antigas de Cienfuegos sacadas da seguinte páxina web

http://www.azurina.cult.cu/index.php/identidad-e-historia/galeria/category/9-cienfuegos-siglo-xix?start=15

FOZ NO PRIMEIRO TRIMESTRE DO ANO 1975.

Existen días que quedan marcados na nosa memoria colectiva; seguro que moitos lembramos onde estabamos o día 11 de setembro do 2001 ou o 11 de marzo do 2004. Os que temos máis anos, que non por iso quere dicir que teñamos máis memoria, lembramos que estábamos a facer o día do falecemento do ditador.

Eu, por estas cousas da memoria, lémbrome que souben da noticia gracias a Xoán Carlos González Basanta. El volvía do colexio Martínez Otero cando coincidimos na Congostra do Cura, alí me deu a nova que me encheu de ledicia pois ía acompañada da suspensión das clases durante os tres días de loito oficial.

Pero se me preguntades que outras cousas fixen durante ese ano pouco máis vos podo dicir.

Neste artigo iremos vendo como era o concello de Foz nese primeiro trimestre do ano 1975, lembrándolles cousas a algúns e informando a moitos.

Para levar a cabo este traballo de memoria empregamos como fonte documental o xornal El Progreso de Lugo, non porque fose mellor que outros ou porque cubrise, con máis amplitude, as noticias de Foz; se o facemos é porque nese xornal escribía o primeiro cronista oficial de Foz baixo o seudónimo de Sufer.

Comezábamos ese ano de 1975 cunha cabalgata de reis. Chegaban os magos de Oriente por barco (ou iso supoño) pois partían dende a praia da Rapadoira e remataban no Colexio Martínez Otero, onde quedara instalado un nacemento vivente. A Cabalgata era algo xa habitual pero neste ano presentaba unha novidade pois a rondalla Latexos iría na súa cabeza “entonando alegres pasacalles” (El Progreso de Lugo. 1975, 5 de xaneiro).

Pero non só chegaban os Reis Magos a Foz xa que tamén o facían a Vilaronte onde a cabalgata era organizada polos membros do Teleclube e por Cáritas de Vilaronte.

Nese mesmo mes de xaneiro o Club Deportivo Foz daba unha de cal e outra de area, no que a resultados deportivos se refire. Si na prensa do día 7 se nos falaba da súa contundente vitoria contra o Taboada  (5 a 2), seis días despois dábase conta da derrota dos focegos contra o Milagrosa (3 a 1) no estadio Anxo Carro. A aliñación presentada polo Foz, no partido da vitoria, era a seguinte: “ Pedro, Lito, Ramalleira, Lombardero, Rego-Rey, Chipilín, Reija, Chinchón, Carballal, Delantero y Eijo” (El Progreso de Lugo. 1975, 7 de xaneiro).

A mediados dese mes Sufer informaba de que varios homes ras estaban a desgonzar os barcos de cabotaxe San Lourenzo e o Sofía López, eran estes dous barcos “los últimos baluartes, los testigos inertes de una pasada gloria focense en el tráfico del transporte marítimo. Eran los tiempos en que nuestro puerto registraba una extraordinaria actividad en el embarque de madera” (El Progreso de Lugo. 1975, 14 de xaneiro). Para que non se perdesen da memoria colectiva os nomes doutros barcos que tamén participaran naquel tráfico de madeira dedícase Suso a enumeralos “barcos que visitaban Foz, el Cromo, el Marita, el Gaitero de Gijón, Rosalina, Recalde, Sofía, Adela López, Amador o el Justina” .

No ano 1975 o negocio do comercio marítimo de cabotaxe xa desaparecera de Foz, quedaba tan só o movemento pesqueiro no porto, algo que tamén peligraba.

A finais dese mes na prensa dábase conta das obras de ampliación da escollera que saía do faro da pena de Rapadoira. Traballos que, con un orzamento de 20 millóns de pesetas, eran necesarios para dotar de máis calado tanto á entrada como ao porto de Foz, algo moi necesario pois sen porto remataríase coa pesca e a Foz tan só lle quedaría, para poder vivir, o turismo. Ese era o pensar de Suso Fernández e así nolo transmitía na prensa, que pouco enganado estaba.

Estas obras de canalización non serviron, ou serviron de pouco, pois a pesca, a grande escala, desapareceu do porto de Foz tendo que trasladarse os barcos focegos a portos da contorna (Celeiro ou Burela) ou ao porto da Coruña, establecendo nesa poboación a base portuaria do seu traballo.

E se Foz non rematou vivindo exclusivamente do turismo foi pola chegada dunha nova industria, a do aluminio.

Segundo podemos ler na prensa, o rumor de que na Mariña se ía instalar unha industria do aluminio era coñecido; o que se descoñecía era o lugar. A prensa daba como posibles localizacións os portos de Viveiro ou o de Foz (este último era inviable, pola falta de calado; a non ser que se levantase a industria na franxa costeira situada entre Fazouro e Cangas).

O xornal El Progreso de Lugo anunciaba (o 26 de xaneiro) como definitiva a localización de San Cibrao, na súa unión con Xove. Como argumentos esgrimidos eran as condicións portuarias así como a proximidade dun novo hospital que se pensaba construír en Burela.

E mentres que un novo mapa industrial se estaba debuxando na Mariña, en Foz continuábamos coas nosas cousas. Así, por exemplo, en Vilaronte, e da man do párroco Victoriano López Felpeto, no tele club parroquial representábanse varias obras de teatro (Farsa, Justicia del Corregidor, Diálogo entre Perico y su sastre e Os ano do tío Xan) conseguindo arrancar fortes aplausos no público que abarrotaba o recinto.

E, a principios de febreiro, como todos os anos, celebrábamos no barrio de Vilaxoane o San Brais; festividade á que acudían centos de persoas buscando a  protección do santo ante as enfermidades da gorxa ou, simplemente, por pasalo ben e bailar. Pola tarde, e no salón da Corredoira, actuaban as orquestras Los Tarantos e Trébol, “que Pequenete, promotor de fiestas y romerías, contrató” (El Progreso de Lugo. 1975, 28 de xaneiro).

A Corporación municipal continuaba a renovar a cara dese Foz cambiante e así vemos como acordaban adxudicar a segunda fase das obras de abastecemento de auga potable nas parroquias de Cangas, Nois, Fazouro e Vilaronte. O orzamento desta segunda fase alcanzaba a cantidade de 17.807.673 pesetas, das que o concello tiña que aportar  10.528.244. Acordaban esa adxudicación na acta do pleno extraordinario do 30 de xaneiro, onde tamén se tratou o tema do proxecto técnico  da obra da Casa Consistorial (El Progreso de Lugo. 1975, 2 de febreiro).

Rematando o mes de febreiro o correspondente focego do xornal daba conta da construción de novas vivendas “unos trescientos apartamentos y locales comerciales, con sus correspondientes zonas verdes, aparcamientos, pistas deportivas, piscinas” (El Progreso de Lugo. 1975, 21 de febreiro). Estanos a falar dunha das dúas grandes obras de vivenda que teñen lugar nese ano; referímonos á urbanización As Lagoas e a urbanización Promonosa, levantada esta na estrada principal (anteriormente Xeneralísimo Franco, coñecida popularmente como “A Xeneral”, e agora “Avenida da Mariña”).

A urbanización As Lagoas, hoxe coñecidas como As Torres, nace con problemas burocráticos, tal e como nos relata a prensa, na se pode ler  que “pese a la advertencia de manifiesta ilegalidad formulada por el secretario del Ayuntamiento de Foz ante el acuerdo corporativo de conceder autorización a la promotora Costa Nova S.A. para construir 300 viviendas, instalaciones deportivas y de recreo en el lugar e las Lagoas y tras el preceptivo informe del abogado del Estado, el gobernador civil de la provincia ha ratificado verbalmente al señor Martínez García, alcalde de Foz, la legalidad de tal acuerdo y, por consiguiente,  la licencia de obras otorgada a dicha promotora es válida” (El Progreso de Lugo. 1975,21 de marzo).

En marzo daba conta prensa do nacemento da terceira cooperativa do mar, a Xesús Nazareno. Seguía esta os pasos das cooperativas Virxe da Candelaria e Virxe do Carme, que a precederon.

Unha cooperativa do mar é a unión de varios mariñeiros (entre trece e quince) que pretenden mercar un barco e faenar de maneira cooperativa. Os sindicatos do mar outorgaban un préstamo a esa cooperativa para o pago do barco. Os gastos propios da embarcación e os pagos do préstamo eran pagados cos beneficios da pesca e o sobrante repartíase entre os cooperativos de maneira igualitaria e non a quiñóns, método empregado nas embarcacións non cooperativas.

Sufer relataba como tiña lugar, no local da Confraría de Pescadores, a entrega dun talón por valor de 2.400.000 pesetas ao presidente da mencionada cooperativa, Ramón Martínez Moreda, como pago inicial para mercar o barco que ía manter economicamente á cooperativa (o Pena da Rapadoira). Ese acto estaba presidido polo alcalde de Foz, Francisco Martínez García, polo delegado local de sindicatos, Francisco Andina González, ademais de varias autoridades provinciais.

As Torres levantáronse, e a elas seguíronas outras edificacións, necesarias para dar cabida ao número de traballadores que ían chegar á nova empresa do alumino. Esta levantouse e durante moitos anos converteuse no corazón da economía da Mariña de Lugo.

A Mariña tiña moitas outras cousas nas que pensar antes de preocuparse pola morte do ditador.

A FÁBRICA DA LUZ DE DAMIÁN LÓPEZ (DALO) EN BACOI.

Aspecto actual da fábrica da luz de Bacoi

 

Cada vez que me achego á figura do industrial focego Damián López de Castro Ferrería (DALO) atópome con sorpresas.

Cando comecei a investigalo tan só sabía que tiña unha fábrica de conserva en Foz e serradoiros en Vilaronte, onde tamén dispoñía dun taller para a reparación dos camións da empresa, así como dun edificio de administración, un conxunto de vivendas e un pequeno centro médico para os seus traballadores.

Andado o tempo souben dos barcos de cabotaxe. Primeiro do Fornel, o mesmo que rescatara aos cinco náufragos do balandro Victor Ochoa, con matrícula de Ortigueira, a finais do mes de febreiro de 1916. Non será a derradeira vez  en que participe nun salvamento, pois a finais do mes de outubro de 1925 vémolo entrando no porto do Musel remolcando ao vapor Astur Galaico, que viña cargado de pinos dende O Barqueiro con destino á Patronal Minera Asturiana.

Un buque con triste final, pois a finais de maio de 1927, fronte a uns baixos ribadenses, e a consecuencia da densa néboa, o Fornel naufragaba. Saíra de Foz con destino a Xixón con carga de puntal de pino para as minas asturianas: “El Fornel fue construido en Inglaterra en 1892, mide de eslora 25.87 metros, de manga 5.49 y 2.31 de puntal. Desplaza 106 toneladas. Su armador es don Damián López, vecino de Foz” (La Provincia. 1927, 24 de maio). Segundo o xornal, a tripulación, de sete homes, sálvase; pero nin o barco, nin a carga estaban asegurados.

Tamén souben co tempo das embarcacións Adela López e o Sofía López (este último mercouno en poxa pública, rebautizándoo con ese nome, pois anteriormente fora o Espiñeira-Mondoñedo). E que, ademais dos barcos de cabotaxe, posuía unha pequena flota de barcos de pesca para nutrir a fábrica de conservas.

Despois tiven noticia da fábrica de serrar que construíu en Viveiro, no lugar de Cantarrana, e da montada en Xixón, aló polo ano 1947, no lugar de Natahoyo: “a don Damián López Ferrería, para construir unas naves para taller de sierra y oficina en el Natahoyo” (Boletín Oficial da Provincia de Oviedo. 1947, 10 de setembro).

O derradeiro en chegar ao meo coñecemento foi o complexo de Poncabalar, en Bacoi. Coñecino nun deses viaxes culturais que realizamos os domingos pola tarde por lugares tan interesantes como descoñecidos que agocha a Mariña de Lugo, que tanta beleza como riqueza patrimonial garda para todos nós.

Trátase dunha instalación singular na que, como veremos, co pasar dos anos chegaron a combinarse simultaneamente ata catro actividades -muiño de grao, serradoiro, xeración de electricidade e rego agrícola-, con un denominador común, a auga, que captada nunha presa no río Ouro, e conducida mediante una canle de importantes dimensións, aportaba a enerxía necesaria para o funcionamento de tres delas.

O que primeiro me chamou a atención foi o seu estado de abandono, completamente devorado pola maleza. Abandono para min acentuado porque coñecía, por fotos antigas facilitadas pola familia Telenti de Oviedo, como era o seu estado orixinal; pero o que descoñecía, completamente, era a súa historia.

Quedan en pé os edificios que deron acubillo ás distintas liñas de negocio e á vivenda familiar do muiñeiro. Cos teitos parcialmente derrubados, sen portas, sen cristais e o chan, en parte, asolagado. No seu interior consérvanse as grandes pedras de moer e algunhas maquinarias desvencelladas que se empregaron no seu dia para a xeración de electricidade e no serrado da madeira. A canle está por completo cegada pola vexetación e a presa desfeita en varios puntos. No exterior, no chan, encontramos os carrís para as vagonetas nas que transportaban as táboas camiño dos secadoiros, que cruzaban o río empregando unha ponte xa desaparecida, da que só se conserva a piastra central.

Cando te achegas á fachada principal aínda se pode ver o acrónimo DALO, pero moi esvaído, e a carón del o elemento central da súa imaxe empresarial, o mariñeiro cun bonito entre os brazos, que xa nos resulta tan familiar. Debaixo as distintas especializacións do grupo: Maderas, Conservas e Armador, que neste caso habería que incorporar algunhas máis.

A pregunta que nos facemos é sinxela: Esta empresa pertencía logo a Damián López?

E se ben a pregunta é sinxela resulta moito máis complexa a resposta, porque o conxunto que vemos forma parte da estrutura empresarial DALO, pero a propiedade dos edificios, e moi posiblemente as concesións hidráulicas e algúns dos permisos industriais, non lle pertencían a el, senón á súa muller, e antes que a ela, a Sofía Mel Díaz, sogra de Damián.

 A dona Sofía vémola solicitando ao Goberno Civil, en concreto á Sección de Obras Públicas e Negociado de Augas, a inscrición nos rexistros central e provincial dunha toma de augas no rio Ouro: “punto de toma, Poncabalar; destino del aprovechamiento, fuerza motriz de molinos harineros”, indicando así mesmo “título en el que se funda el derecho, posesión por prescripción”  (Boletín Oficial da Provincia de Lugo. 1932, 11 de abril). Polo tanto, cabe supoñer que o desvío das augas xa existía con anterioridade, moi posiblemente para abastecer una instalación de carácter máis tradicional, tal vez un muiño, na mesma localización, e que viría sendo propiedade de Sofía Mel, pero para o que carecían de autorización formal, sendo neste ano de 1932 cando proceden á súa regularización.

É razoable pensar que esta solicitude tivese a súa orixe no espírito emprendedor e na visión empresarial de Damián López, quen percibiu a potencialidade da propiedade da súa sogra e concibiu un proxecto, este xa de natureza industrial e moito máis amplo. O primeiro paso deste novo proxecto industrial era conseguir a regularización legal do aproveitamento existente.

Para levar a cabo ese novo proxecto coidamos que lle serviu, se non de modelo, a lo menos de inspiración, a instalación que posuía en Barreiros a sociedade mercantil Reimunde y López, S.R.C., que tamén operaba baixo a denominación de Electra del Masma, e da que xa seu pai, Xeneroso López Lourín, fora socio, pois presentan una estrutura de funcionamento similar, con muiño fariñeiro e xerador de electricidade movidos por auga.

Ata o de agora non atopamos ningún documento que faga mención específica á solicitude de autorización nin da posta en marcha do xerador eléctrico nin do serradoiro de Poncabalar.

Pola contra, si sabemos que dona Sofía Mel presenta, en 1933, no Negociado de Instalacións Eléctricas da Xefatura Provincial de Obras de Lugo, unha nova solicitude (Boletín Oficial da Provincia de Lugo. 1933, 8 de Xuño) . 

Trátase dun proxecto para poder sacar tres liñas de transporte de electricidade dende “la Central de Poncabalar”: unha de alta tensión para dar servizo a zonas de Santa Cilla e dúas de baixa tensión para poboacións da parroquia de Carballido e Bacoi: “la energía se producirá en el alternador a 230 voltios y por medio de un transformador se elevará a 2.500 para la línea de alta tensión a Santa Cecilia, quedando para la de baja la de origen”.

A liña de alta cruzaba terras labradas ata o lugar de Vista Alegre; dende aí, seguía  polo camiño de ferradura que de Carballido ía ata Santa Cilla ascendendo ata o alto das Penelas para baixar ata o lugar de Asperón do Foxo e ao lugar de Vilacirai e “termina a 90 metros antes de la carretera de Ferreira a Foz, frente a la escuela de niños, en el kilómetro 8 de la parroquia de Santa Cecilia”. Son un total de 4 quilómetros situándose ao remate da liña un transformador para reducir a tensión de 230 para que poda ser distribuída na parroquia.

Unha das liñas de baixa, a que vai ata Bacoi, crúzase con outra liña de alta xerada esta en Santo Acisclo, propiedade de Xosé Pérez Mon.

Sobre de este proxecto inicial de 1933, en 1938, presentase una solicitude de ampliación, e xa non son tres as liñas que saen da central de Poncabalar senón que serán cinco as que se solicitan.

A primeira vai dende a central á casa de Carín, por Santo Acisclo e Santa Cilla, cun total de 4.810 metros, “la número 1 tiene un cruce en San Acisclo con otra de baja de San Acisclo, propiedad de don José Pérez Mon y pasada el lugar de la Rega, encuentra una de baja de Barras Eléctricas y después de Villatuije cruza tres veces líneas de baja de igual procedencia, y en Villatuije tiene una cruce con la línea de alta de la misma”.

A segunda sae do quilómetro 1.20 da anterior ata o barrio de Piñeiro e casa de Canoura, cunha lonxitude de 580 metros.

A terceira sae dende o quilómetro 2.758 da liña 1 ata Vilacizal, cun total de 380 metros

A cuarta dende o mesmo quilómetro que a terceira pero, neste caso, vai ata a igrexa de Santa Cilla, cun total de 670 metros.

A quinta sae dende a central de Bacoi e vai ata Budián, cunha lonxitude de 3.520 metros.

Todo isto refórzanos na idea dun enfoque empresarial amplo, moderno e ambicioso, que supera con moito o muiño orixinal, moi na liña dos outros proxectos que coñecemos de Damián López. 

As seguintes novas referidas ao complexo de Poncabalar datan de 1936. A primeira é de febreiro, cando atopamos unha nova solicitude, neste caso ante a División Hidráulica del Norte de España, con sé en Oviedo, sendo a peticionaria xa non Sofia Mel Díaz senón a súa filla, Roxelia Souto Mel, dona de Damián López de Castro Ferrería. E o que se pide é a autorización para derivar 2.500 litros de auga por segundo do río Ouro, “mediante la presa del antiguo molino de Poncabalar, previa su modificación y reparación”. As devanditas augas serán conducidas “por el mismo canal de dicho molino, una vez reformado y reparado, hasta la casa de máquinas que se establecerá en el molino existente, a cuyo efecto se ampliará y reedificará este”.

Respecto dos usos, a solicitude indica que, do total de 2500 litros de auga por segundo, 10 litros por segundo irían destinados ao rego dunha propiedade dunha hectárea pertencente a Roxelia. Outros 20 litros  para “implantar una empresa de riegos de dos hectáreas de terreno en la finca llamada Los Fragares”, da cal era propietaria súa nai. Destinaríanse 752 litros “para la producción e fuerza motriz para el accionamiento el molino denominado Poncabalar, previa su reparación y modificación”. E, finalmente, os 1.718 litros por segundo restantes serían empregados para a produción de enerxía eléctrica para alumeado e outros usos industriais.

Solicitude que remata coa petición da autorización dos prezos a aplicar no muiño: “por cada hectólitro de grano molturado se cobrarán cinco litros como máximo o su valor en metálico”  (Boletín Oficial da Provincia de Lugo. 1936, 26 de febreiro), recibindo resposta positiva para todo o proxecto.

Esta solicitude desconcértanos por varias razóns. En primeiro lugar porque a peticionaria é Roxelia e non dona Sofía, quen sabemos que falece en novembro de 1941 “en su casa de Bacoy, en el Valle de Oro, a la avanzada edad de ochenta y tres años, (...) madre de nuestro querido amigo el cura párroco de Santa Cruz del Valle de Oro” don José Ramón Souto Mel” (El Progreso de Lugo. 1941, 8 de novembro).

En segundo lugar, porque nela emprégase varias veces a expresión  “previa su reparación y modificación”, polo que non sabemos si a solicitude responde a unha ampliación desexada e proxectada previamente polos promotores, ou, pola contra, derivouse de algún tipo de dano causado nas instalacións, por exemplo, por unha crecida do río, que os levou a facer da necesidade virtude.

E por último porque, en 1939 o Negociado de Instalacións Eléctricas, concedíalle a Sofía Mel, non a Roxelia,  “autorización para establecer unas líneas de transporte de energía eléctrica desde la central del río Oro, punto Poncabalar,  en el citado término municipal a varios pueblos de aquel ayuntamiento y el de Foz, con destino a alumbrado y otros usos; cuya petición se publicó en el Boletín Oficial de 8 de junio de 1933” (Boletín Oficial da Provincia de Lugo. 1939, 14 de xaneiro).

Un desconcerto que aumenta se temos en conta que en marzo de 1936 o Goberno Civil de Lugo resolvía favorablemente á petición formulada por “la instancia dirigida a V.E. por don Damián López Ferreira, propietario de la Central Eléctrica de Bacoy, domiciliada en Carballido (Alfoz)”, na que se solicitaba a aprobación das tarifas aplicables os seus clientes polo subministro de electricidade para o alumeado (Boletín Oficial da Provincia de Lugo. 1936, 19 de marzo).

Así pois, polo momento non somos capaces de afirmar a quen correspondía formalmente a propiedade de cada un dos distintos elementos que compoñían o conxunto, e si este pasou -e de que maneira- duns propietarios a outros en algún momento. Como tampouco coñecemos a data -ou datas-, en que entraron en funcionamento, pois tan só temos constancia da presentación das solicitudes e das súas concesións.

Sexa como fose, en 1946 seguía en uso, pois a Deputación Provincial sacaba unha relación de entidades eléctricas que debían de pagar, nun prazo de 30 días, so pena de multa de 100 pesetas, o imposto correspondente ao ano 1945; entre elas figuran: Reimunde y López, por “Electra del Masma, domiciliada en Foz. Antonio Posada, por la Electra de Fazouro, domiciliada en Foz. Damián López Ferrería, por la Eléctrica de Bacoy, domiciliada en Foz… Pablo Cucurny Llunell, por la Central de Sargadelos, de Cervo, con domicilio en La Coruña. Álvarez y González S.L., por Hidroeléctrica del Junco, domiciliada en Villaestrofe (Cervo)” (Boletín Oficial da Provincia de Lugo. 1946, 28 de setembro).

En 1956 estas pequenas empresas eléctricas deberán enfrontarse a un novo inimigo, a chegada de novos competidores que, por ser de maior tamaño, ameazan a súa viabilidade. En concreto trátase da Sociedad Anónima Barras Eléctricas Galaico Asturianas, entidade que presenta solicitude para a construción dunha liña de transporte de enerxía eléctrica a 20.000 voltios dende o transformador de Oirán ata outro situado nas proximidades de Ferreira do Valadouro “para suministrar energía a un aserradero propiedad de los herederos de D. Fortunato Lorenzo”.  Unha pretensión á que se opón Damián López -en representación de Eléctrica Poncabalar- da man de D. Xosé Pérez Mel -en nome de Hidroeléctricas del Oro- alegando, entre outras razóns que “la línea que se pretende, según dichos reclamantes, no sirve ningún interés público sino que lo que persigue, disfrazado con el ropaje de que se destina a un cierto aserradero, es sentar sus reales, para establecer luego una competencia ruinosa para las cuatro empresas pequeñas existentes en el Valle de Oro, que prestan un gran servicio desde hace muchos años y que están haciendo grandes mejoras en sus instalaciones para obtener sobrante de energía para quien lo solicite, demostrándose con ello que el objetivo de la entidad peticionaria no es de utilidad pública, sino de indudable inutilidad pública”.

E fronte a súas razóns, as dos novos xogadores, os cales afirman que, na comarca do Valadouro existían catro “productores de energía eléctrica que son los señores Pérez Mel, con instalación de 30Kv hidráulicos; Eléctrica de Poncabalar, de Damián López Ferrrería, con una instalación de 48 Kv; eléctrica del Canedo, de hijos de Andrés Canoura, con un alternador de 75 Kv y Eléctrica Area, de hijos de doña Dolores Pérez Mon, con un alternador de 50 Kv, que estos productores, excepto el señor Canoura, son familiares y que las cuatro industrias se dedican a aserrar madera y a la molinería, principalmente, que el servicio eléctrico en todo el Valle de Oro es pésimo y existen varias industrias de aserrar y molinos que trabajan con calderas de vapor o gas-oil, por no poder darle servicio estas empresas”. Unhas razóns que ao  final resultaron ser de máis peso para administración pública, pois finalmente resolve autorizar a nova instalación (Boletín Oficial da Provincia de Lugo. 1956, 2 de febreiro).

Cando rematan as actividades en Poncabalar?.

Tivo algo que ver a chegada de estas novas empresas de maior tamaño ou, pola contra, está máis relacionado co declive xeral de todo o grupo DALO?.

Puido ser a confluencia de varias causas o que levou ao seu abandono?.

Son estes interrogantes para os que tampouco temos, polo de agora, resposta, pero que, tal vez, poidamos despexar despois dunha consulta dos fondos que atesoura a Fundación Manuel López Souto.

O que si podemos dicir é que, sorprendentemente a última noticia oficial da que dispoñemos é moi recente, de xaneiro ano 2.023, cando se fai público o “anuncio polo que se somete ao trámite de información pública o expediente de extinción, por caducidade, pola interrupción permanente da explotación por máis de tres anos consecutivos por causas imputables ao titular concesional, do dereito para usos industriais e de rega, outorgada a favor de Rogelia Souto Mel, no río Ouro, no concello de de Alfoz”. (Boletín Oficial da Provincia de Lugo. 2023, 2 de Xaneiro). Vemos que lles levou bastante tempo dalo de baixa.

Isto que acabamos de ler é todo o que sabemos, ata o momento, da Eléctrica de Poncabalar ou Eléctrica de Bacoy , que deu luz, durante moito tempo, a partes da parroquia de Santa Cilla, á que tamén alimentaba a eléctrica de Pérez Mon radicada en Santo Asiclo, como a empresa Electra do Masma o facía con Foz; pero iso, iso, xa é outra historia.

 

 

 

 

As fotografías en branco e negro foron realizadas entre os anos 1946 e 1947, pertencen á colección da familia Telentia de Oviedo, á cal lle dou as máis expresivas gracias. As fotografías en cor foron realizadas neste verán do ano 2023, polo que isto escribe.